Μνήμες από τότε που η αντιαυταρχική εκπαίδευση ήταν «αμάρτημα»

Αναστασία Χατζηστεφάνου-Βαφέα, 

Διευθύντρια του Κέντρου Παιδαγωγικής και Καλλιτεχνικής Επιμόρφωσης «Σχεδία»

Μια εμπεριστατωμένη μελέτη για τις προσπάθειες που έγιναν να εφαρμοστεί στην Ελλάδα το μοντέλο του αντι-αυταρχικού/ δημοκρατικού σχολείου στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης αφορά τους ιστορικούς της εκπαίδευσης. Όμως η σημερινή συγκυρία και η πολιτική βούληση έχει φέρει και πάλι στο επίκεντρο τη συζήτηση για το δημοκρατικό σχολείο και αισθάνομαι ότι η κατάθεση μιας προσωπικής εμπειρίας μπορεί ίσως να είναι χρήσιμη στους νέους εκπαιδευτικούς.

1968       Στην Ελλάδα δικτατορία και σκοταδισμός στο χώρο της εκπαίδευσης

Στη Γαλλία τα γεγονότα του Μάη, σημείο συνάντησης των διανοουμένων, των φοιτητών και του εργατικού κινήματος. Κυριαρχούν οι αντισυμβατικές  ιδέες για την παιδεία. Από το Λύκειο της χούντας, βρίσκομαι για ένα χρόνο στα ανοιχτά πανεπιστήμια του Παρισιού. Πολιτισμικό σοκ. Σφραγίδα ανεξίτηλη.

Στις ΗΠΑ ο ξεσηκωμός της νεολαίας για ειρήνη και ελευθερία επιβάλλει την έννοια της δημιουργικότητας ως βασικό συστατικό της παιδείας.

1970    Στην Ελλάδα ακόμα δικτατορία και σκοταδισμός στο χώρο της εκπαίδευσης. Επιστρέφω. Στην Αττική  ο μόνος τρόπος να γίνεις δασκάλα είναι να φοιτήσεις στην Αρσάκειο Παιδαγωγική Ακαδημία. Τις άλλες Ακαδημίες (Ράλλειο-Μαράσλειο ) της έχει κλείσει η χούντα. Η σχολή είναι μόνο για κοπέλες. Οι πόρτες κλειδώνουν και δεν μπορείς να φύγεις πριν το σχόλασμα. Το περιεχόμενο σπουδών μεσαιωνικό. Τα οικοκυρικά υποχρεωτικό μάθημα. Μόνη ανάσα ένα μάθημα εκπαιδευτικής ψυχολογίας με μια προοδευτική καθηγήτρια, την Καίτη Μιχαλοπούλου. Μια μέρα  μας παρουσιάζει στο μάθημα της μια προσκεκλημένη που θα  μας μιλήσει για την αισθητική αγωγή των παιδιών. Αθηνά Ρικάκη τη λένε και μας δείχνει μια γαλλική ταινία για ένα νηπιαγωγείο, όπου η νηπιαγωγός και τα παιδιά καλούν τον άστεγο της γειτονιάς στο σχολείο, γνωρίζονται, του κάνουν δώρο τις ζωγραφιές τους, παίζουν μουσική, τρώνε  και τραγουδούν παρέα. Το δροσερό αεράκι του παριζιάνικου Μάη μπαίνει από το παράθυρο  στη φυλακή της Φιλοθέης. Η Αθηνά μας προτείνει – αν ενδιαφερόμαστε- να συμμετάσχουμε  σε μια ομάδα που θα επεξεργαστεί ζητήματα που αφορούν την αντιαυταρχική εκπαίδευση. Από τις 150 σπουδάστριες ενδιαφερόμαστε τρεις.  Στα χρόνια που ακολουθούν η ομάδα άλλοτε μόνη της, άλλοτε με το συντονισμό της Αθηνάς δουλεύει στα κρυφά (σε σπίτια ή στο νηπιαγωγείο της Πάτης Μόρφη) και ερευνά με πάθος  καινοτόμες μεθόδους προσέγγισης της γνώσης (τοπική ιστορία, δημιουργική γραφή, μέθοδο project, καλλιτεχνική αγωγή κ.λπ). Με κάποιο τρόπο ξεφεύγει της προσοχής της λογοκρισίας και κυκλοφορεί το βιβλίο του Νηλ  «Θεωρία και Πράξη της Αντιαυταρχικής Εκπαίδευσης». Μας εμπνέει.   Κάπου μέσα μας έχουμε  την ψευδαίσθηση πως μόλις πέσει η χούντα θα μας αναθέσουν το Υπουργείο Παιδείας και σε μια μέρα θα έχουμε φέρει τη μεγάλη αλλαγή.

1974       Στην Ελλάδα η χούντα πέφτει. Το Υπουργείο Παιδείας και βέβαια δεν το αναθέτουν στην ομάδα μας των εικοσάχρονων παιδιών, ούτε και στην Αθηνά.  Οι αυτοεξόριστοι  αριστεροί επιστρέφουν από το εξωτερικό. Μια ομάδα προοδευτικών γονιών –εύπορων διανοουμένων- αποφασίζει ότι θέλει για τα παιδιά της ένα σχολείο ελεύθερο, αντιαυταρχικό, χωρίς διάβασμα στο σπίτι και  με ειδική έμφαση στη καλλιτεχνική έκφραση. Δημιουργείται το «Σχολειό». Ολοήμερο και αυτοδιαχειριζόμενο από τους γονείς.

Αναλαμβάνει τον παιδαγωγικό συντονισμό η Αθηνά και  καλεί δύο από την ομάδα μας –την Ιωάννα Κουτσόγιωργα κι εμένα-   να δουλέψουμε εκεί  Δεχόμαστε την πρόταση.  Φθάνει Σεπτέμβρης, το σχολείο πρέπει να ανοίξει, αλλά δεν υπάρχουν έπιπλα. Έτσι αφιερώνουμε το πρώτο δεκαπενθήμερο  να κρεμάμε ράφια, να  βάφουμε τραπέζια και καρέκλες μαζί με τα παιδιά, να έρχονται τα παιδικά βιβλία και οι εγκυκλοπαίδειες που έχουν σχέση με την ύλη του Υπουργείου, να τα τοποθετούμε όλοι μαζί. Υπέροχη εμπειρία.

Έχω συνδιδασκαλία Τρίτη και Τετάρτη δημοτικού. Ανακαλύπτω ότι κάθε παιδί είναι και μια περίπτωση. Άλλο δεν ξέρει καθόλου να διαβάζει και να γράφει, άλλο ξέρει όλη την παιδική λογοτεχνία απ’ έξω κι ανακατωτά, αλλά δεν καταλαβαίνει ούτε τη δεκάδα στα μαθηματικά, ενώ άλλο βρίσκεται κάπου στη μέση. Έχω μόνο δώδεκα παιδιά. Η Αθηνά μου αναθέτει να δουλέψω με τη μέθοδο project με τη βοήθεια της. Μόνο που σε 20 μέρες για άγνωστο λόγο παραιτείται. Κι έτσι βρίσκομαι στο πέλαγος και πρέπει να κολυμπήσω. Έχω για ευαγγέλιο τα βιβλία του Νηλ για το Σάμμερχιλ, «Το Σχολείο του Λαού» του Φρενέ και κάποια αγγλικά άρθρα για την τοπική ιστορία. Αυτοσχεδιάζω. Ξέρω πάρα πολύ καλά τι δεν θέλω, αλλά όχι και τόσο καλά το τι θέλω. Με τη βοήθεια των παιδιών που μου δείχνουν εκείνα το τι θέλουν και μπορούν να κάνουν, με την συνεργασία με την υπόλοιπη ομάδα των δασκάλων,  με την ενθάρρυνση των γονιών  και δουλεύοντας είκοσι ώρες το εικοσιτετράωρο για να σχεδιάζω το πρόγραμμα και να φτιάχνω εκπαιδευτικό υλικό, περνάω τις Συμπληγάδες, τα παιδιά καλύπτουν τα κενά τους, είναι ευτυχισμένα και δημιουργικά και το ίδιο νιώθω κι εγώ. Σπουδαία συμπαραστάτης και μεντόρισα  η Ελένη Κεραμέα, η μουσικός του σχολείου.

Την άνοιξη μαύρα σύννεφα σκεπάζουν τον ουρανό της όμορφης όασης μας: οι γονείς έχουν χωριστεί σε φράξιες και τσακώνονται για το ποιος θα κρατήσει τη διοίκηση του σχολείου. Κάθε υποομάδα προσπαθεί να έχει τους εκπαιδευτικούς με το μέρος της. Φοβόμαστε ότι το σχολείο θα κλείσει κι εμείς μετά από αυτή την υπέροχη εμπειρία δεν μπορούμε να αφήσουμε τον παιδαγωγικό μας πειραματισμό ανολοκλήρωτο. Έτσι αποφασίζουμε να κάνουμε το δικό μας σχολείο και  ιδρύεται το Εργαστήρι (1975). Ολοήμερο και αυτοδιαχειριζόμενο από τους εκπαιδευτικούς (τα ιδρυτικά μέλη). Η Ελένη Κεραμέα έρχεται μαζί μας.  Το Σχολειό τελικά δεν κλείνει. Κάποιοι γονείς φεύγουν. Κάποιοι άλλοι το κρατάνε και συνεχίζουν την αντιαυταρχική του πορεία. Δεν έχω εικόνα της συνέχειας.

Στο Εργαστήρι εφαρμόζουμε αυτά που πιστεύουμε. Μικρές ομάδες παιδιών (12-15) . Δεν έχουμε βαθμούς. Με κάθε παιδί συζητάμε για τη δική του πορεία και του εντοπίζουμε την πρόοδο και τις αδυναμίες του. Καλύπτουμε την βασική ύλη του Υπουργείου, αλλά με τον τρόπο που εμείς θέλουμε. Χρησιμοποιούμε τη μέθοδο προτζεκτ. Κάθε τάξη έχει τη μικρή της βιβλιοθήκη. Τα παιδιά ερευνούν στα βιβλία, γράφουν  εργασίες, παίρνουν συνεντεύξεις, καταγράφουν με διάφορους τρόπους (χαρτογράφηση, φωτογράφηση κ.λπ), περιβαλλοντικά στοιχεία της περιοχής, κάνουν διάφορες κατασκευές ως εφαρμογή αυτών που μαθαίνουν στη φυσική, φυτεύουν σε μια γωνιά της αυλής κι έχουν το μικρό ους περιβόλι, διαβάζουν κι αναλύουν λογοτεχνικά βιβλία, Μαθαίνουν διάφορα είδη λόγου. Η λογοτεχνική γραφή δουλεύεται με πλήρη ελευθερία στην έκφραση και με ερεθίσματα που πυροδοτούν τη φαντασία, τα επιστημονικά δοκίμια όμως πρέπει να έχουν πολύ συγκροτημένη δομή και σαφήνεια ως προς τη χρήση της γλώσσας. Τα ημερολόγια είναι απλά, αλλά έχουν ειλικρίνεια και βοηθούν τα παιδιά να ταξινομήσουν τα συναισθήματά τους, να τα μοιραστούν με τους φίλους τους και με εμάς. Οι ασκήσεις των μαθηματικών και της γραμματικής διορθώνονται μαζί με τα παιδιά. Δεν αφήνουμε καμία δουλειά για το σπίτι. Αφιερώνουμε πολλές ώρες (τουλάχιστον δύο ώρες κάθε μέρα) σε καλλιτεχνικά μαθήματα μετά το μεσημεριανό φαγητό. Τα Σάββατα -τότε τα σχολεία λειτουργούσαν και το Σάββατο- τα παιδιά επιλέγουν ομάδες δραστηριοτήτων καλλιτεχνικές, αθλητικές ή μαγειρικής που διαρκούν ένα δίμηνο και μετά τα παιδιά μπορούν να επιλέξουν άλλο αντικείμενο..

Μαθαίνουμε  την αυτό-οργάνωση: Τα παιδιά λειτουργούν μόνα τους την καντίνα του σχολείου, εκ περιτροπής κάθε μήνα μια τάξη. Το ίδιο γίνεται και με τη δανειστική βιβλιοθήκη και με τον καθαρισμό της αυλής.

Μαθαίνουμε τη Δημοκρατία: Κάθε μήνα έχουμε γενική συνέλευση, όπου επιλύονται συγκρούσεις, θεσπίζονται κανόνες και  προτείνονται καινούργιες ιδέες για δραστηριότητες.

Μαθαίνουμε το σεβασμό στον άλλο: Στην κάθε τάξη οι συζητήσεις για θέματα αρχών και δεοντολογίας που αφορούν την ομαδική συμβίωση είναι σε καθημερινή βάση.

Μαθαίνουμε την ανεξιθρησκεία Το μάθημα των θρησκευτικών γίνεται με τη μορφή της διδασκαλίας της ιστορίας και του περιεχομένου των θρησκειών, με αναλυτικότερη εντρύφηση στο περιεχόμενο του Χριστιανισμού.

Συνεργαζόμαστε με τους γονείς : Έχουμε συναντήσεις με τους γονείς κάθε εβδομάδα σε ατομικό επίπεδο όπου συζητούμε με τον κάθε γονιό την πορεία του παιδιού του, κάθε δεκαπέντε ημέρες σε επίπεδο τάξης όπου μιλάμε για θέματα που αφορούν όλα τα παιδιά της ομάδας και μια φορά το μήνα σε ολομέλεια για να ευαισθητοποιήσουμε τους γονείς όλου του σχολείου σε κάποιο θέμα που θεωρούμε ότι είναι κρίσιμο. Συγχρόνως οι γονείς είναι ευπρόσδεκτοι να έρθουν στο σχολείο να διδάξουν στα παιδιά κάτι σχετικό με το επάγγελμα τους.  Τέλος πολλοί γονείς μας υποδέχονται στο χώρο της δουλειάς τους κι εξηγούν στα παιδιά το αντικείμενό τους.

Το πνεύμα που κυριαρχεί στο σχολείο χαρακτηρίζεται από σεβασμό στην ελευθερία έκφρασης,   ενθάρρυνση της δημιουργικότητας, χιούμορ και ειλικρινείς σχέσεις όλων με όλους.

Τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του σχολείου. από πλευράς Υπουργείου Παιδείας,  υπάρχει ακόμα ο θεσμός του επιθεωρητή. Ο επιθεωρητής της περιοχής μας απειλεί ότι θα μας κλείσει το σχολείο. Τον ενοχλούν οι ζωγραφιές στον τοίχο του σχολείου, τον ενοχλεί το γεγονός ότι έχουμε παιδιά που είναι δηλωμένα ως άθεα. Θέλει να μας επιβάλει δικό του διευθυντή. Βρίσκουμε τρόπους να ξεφύγουμε. Με εξετάζει σε ώρα που το ωρολόγιο πρόγραμμά μου γράφει «Θρησκευτικά». Με βαθμολογεί με έξι (6) τον χαμηλότερο βαθμό που έχει πάρει ποτέ δάσκαλος. Αδιαφορώ. Τελικά δεν καταφέρνει να μας κλείσει το σχολείο. Το 1981 αλλάζει ο θεσμός και έρχονται οι σύμβουλοι. Ο σύμβουλος της περιοχής- κ. Χατζηστεφανίδης- ενθουσιάζεται με τον τρόπο λειτουργίας μας. Είναι και καθηγητής στη Ράλλειο. Μας στέλνει ομάδες φοιτητών/τριων να παρακολουθήσουν αυτά που κάνουμε.

Το σχολείο λειτουργεί μια δεκαετία. Το πείραμα πετυχαίνει. Τα παιδιά όταν πηγαίνουν στο γυμνάσιο έχουν πολύ καλές επιδόσεις και ενεργή συμμετοχή.  Προσπαθούμε να δώσουμε το σχολείο στο κράτος να το διατηρήσει σαν πειραματικό. Δεν υπάρχει νομική φόρμουλα.

Τελικά, λόγω πρακτικών δυσκολιών και διαφωνιών μέσα στην ομάδα σχετικά με τη μελλοντική του πορεία,  το σχολείο έχοντας ολοκληρώσει ένα κύκλο πειραματισμού, κλείνει. Οι μαθητές του σχολείου μεγαλώνοντας διατήρησαν μεταξύ τους στενούς δεσμούς φιλίας και αλληλεγγύης. Οργανώθηκαν, συνέλεξαν οπτικοακουστικό υλικό και έχουν κάνει μια ιστοσελίδα (www.ergastiri)  όπου μπορεί κανείς να δει ζωντανά αυτά που αναφέρονται πιο πάνω και να διαβάσει τα λόγια των ίδιων των μαθητών για την εμπειρία που βίωσαν όταν ήταν μικροί.

Η μεθοδολογία που δοκιμάστηκε στο Εργαστήρι, θα περάσει σε λίγο χρονικό διάστημα στη Σχεδία, που θα αναλάβει να τη διαδώσει στους εκπαιδευτικούς των δημόσιων σχολείων,  να την αναπτύξει περισσότερο και να την εφαρμόσει με παιδιά ευάλωτων ομάδων… Από τα παιδιά των διανοουμένων  αστών η αντιαυταρχική εκπαίδευση με έμφαση στην  καλλιτεχνική έκφραση μεταφέρεται  στα παιδιά των καταυλισμών για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού και έχει  τα ίδια θετικά αποτελέσματα.

Τώρα, παρακολουθώ τις θεσμικές αλλαγές που προωθεί το Υπουργείο. Στο θεωρητικό μέρος με βρίσκουν απόλυτα σύμφωνη. Ξέρω όμως ότι η πραγματικότητα στα δημόσια σχολεία δεν είναι εύκολη. Οι συνθήκες δεν είναι αυτές που θα έπρεπε να είναι, για να εφαρμοστούν απρόσκοπτα όλα τα ωραία που ευαγγελίζεται το Υπουργείο. Τα παιδιά είναι πολλά, τα υλικά μέσα όχι αρκετά, τα προβλήματα των γονιών σοβαρά και εισβάλλουν στο χώρο του σχολείου δυσχεραίνοντας το έργο των εκπαιδευτικών. Ναι, καταλαβαίνω τις αγωνίες και τις όποιες ενστάσεις των καλοπροαίρετων εκπαιδευτικών.  Αλλά δεν μπορώ να μην εκφράσω τη βαθύτερη ικανοποίηση μου που επί τέλους η αντιαυταρχική εκπαίδευση και η μύηση των παιδιών στη δημοκρατία δεν αποτελούν  πια «αμάρτημα», αλλά υποχρέωση του εκπαιδευτικού…

 

 

Advertisements