Τα Σχέδια Εργασίας – δράσης στην παιδαγωγική Φρενέ

Τα Σχέδια Εργασίας – δράσης στην παιδαγωγική Φρενέ.
Προκλήσεις για την ξενόγλωσση εκπαίδευση

Εισαγωγή
Η παιδαγωγική των Σχεδίων Εργασίας (ΣΕ) – μέθοδος πρότζεκτ κατέχει κεντρική θέση στη βιωματική εκπαίδευση. Μέσα από τη συνεργασία και την ενεργή και συμμετοχική διάδραση, οι μαθητές επεξεργάζονται θέματα μέσα από τη ζωή και τα ενδιαφέροντά τους και εμπλέκονται σε δραστηριότητες οι οποίες τους βοηθούν να ανακαλύψουν τη γνώση και να αποκτήσουν δεξιότητες, στάσεις, συμπεριφορές και αξίες. Στην Π/θμια και Δ/θμια εκπαίδευση, τα ΣΕ είναι πεδία όπου μπορεί να αναπτυχθεί η δημιουργικότητα τόσο των μαθητών όσο και των δασκάλων (Χρυσαφίδης, 1994).

Στην παιδαγωγική φιλοσοφία του Σελεστάν Φρενέ, η μαθησιακή διαδικασία είναι πιο αποτελεσματική όταν γίνεται μέσα σε ένα ευχάριστο και ευνοϊκό σχολικό κλίμα που προωθεί την «ενεργητική» μέθοδο αλλά και τη «φυσική» μέθοδο μάθησης και όπου οι μαθητές συν-εργάζονται πάνω σε θέματα που επιλέγουν οι ίδιοι, που είναι συνδεδεμένα με τη ζωή τους και που τους αφορούν (βλ. Φρενέ, 1969 ; Lemery et al., 2002). Στην παιδαγωγική Φρενέ, η συν-εργασία των μαθητών επιτυγχάνεται με ειδικές τεχνικές, δομές και εργαλεία δράσης που θα αναπτύξουμε παρακάτω.

Βιωματική μάθηση με την παιδαγωγική των ΣΕ – μέθοδο προτζεκτ – παιδαγωγική Φρενέ

Στο κεφάλαιο αυτό θα παρουσιάσουμε τη μέθοδο πρότζεκτ, έτσι όπως εισάγεται σταδιακά στην εκπαίδευση και τα παιδαγωγικά οφέλη που προκύπτουν. Θα σταθούμε στις αρχές της παιδαγωγικής Φρενέ για τη συνεργατική μάθηση, στα εργαλεία και στα στάδια υλοποίησής της.

Η παιδαγωγική των ΣΕ – μέθοδος πρότζεκτ έχει τις ρίζες της στις ιδέες του αμερικανού καθηγητή και φιλοσόφου John Dewey (1859-1952) σύμφωνα με τον οποίο, η μάθηση επιτυγχάνεται πράττοντας (learning by doing). Κατά τον Kilpatrick (1871-1965), ο μαθητής ωθείται στη διερεύνηση λύσεων σε υπαρκτά προβλήματα της καθημερινής ζωής ενώ κατά τον Piaget (1896-1980), η μάθηση με πρότζεκτ συντελεί στην ανάπτυξη των γνωστικών και των ψυχοκοινωνικών δεξιοτήτων του μαθητή. Συγκεκριμένα, το πρότζεκτ αποτελείται από ένα σύνολο δραστηριοτήτων (tâches / tasks) όπου οι μαθητές αναλαμβάνουν ενεργούς ρόλους ανάλογα με τις ικανότητες και τα ενδιαφέροντά τους. Πραγματεύονται σύγχρονα κοινωνικά θέματα και οικολογικά ζητήματα και ευαισθητοποιούνται στην «ανθρώπινη συνθήκη» την οποία ο Εντγκάρ Μορέν θεωρεί από τις βασικές παραμέτρους της εκπαίδευσης ενώ επίσης θεωρεί επιτακτική ανάγκη τη σύνδεση της γνώσης με την κοινωνική πραγματικότητα (Μορέν, 2000,1999).

Ειδικά στην παιδαγωγική Φρενέ, το πρότζεκτ ορίζεται ως εξής:
• το θέμα του πρότζεκτ ξεκινάει από τα κέντρα ενδιαφέροντος του μαθητή και έχει συνήθως διαθεματική διάσταση
• πρόκειται για μια εργασία που είναι κατά κανόνα συλλογική
• βασίζεται σε βιβλιογραφική έρευνα και σε έρευνα πεδίου
• καταλήγει στην παραγωγή ενός έργου – πολλών και διαφόρων μορφών : γραπτό (εφημερίδα, άλμπουμ, αφίσα) προφορικό (παρουσίαση, θεατρικό παιχνίδι, ραδιοφωνική εκπομπή), οπτικό (έκθεση, ), πολυτροπικό – multimédia (σχολική αλληλογραφία, δημοσίευση στο Ίντερνετ, CD-rom) (Lemery et al., 2002).

Στην παιδαγωγική Φρενέ, η συν-εργασία γίνεται για να ξεπεράσει τα όρια της σχολικής τάξης και αποτελεί μια ενεργή δράση για τη κοινότητα και το κοινωνικό σύνολο. Το σχολείο μέσα από τα ΣΕ παράγει πολιτισμό για τη γειτονιά, την κοινότητα και την κοινωνία. Τα έργα των μαθητών δημοσιεύονται, ταξιδεύουν και ανταλλάσσονται μέσω της αλληλογραφίας ανάμεσα σε σχολικές τάξεις απομακρυσμένων γεωγραφικών περιοχών και διαφορετικών κοινωνιο-πολιτισμικών συνθηκών.

Επίσης, σημαντικό είναι ότι εδώ η κάθε εργασία ξεκινάει με το δικαίωμα επιλογής, που αποτελεί βασική προϋπόθεση ελευθερίας, αντί μιας αυταρχικής επιβολής των θεμάτων εργασίας. Σύμφωνα με την 7η από τις 30 σταθερές της παιδαγωγικής Φρενέ, στον καθένα αρέσει να επιλέγει την εργασία του, ακόμη κι αν αυτή του η επιλογή δεν είναι πάντα η πιο συμφέρουσα. (Φρενέ, 1969). Σύμφωνα με την 11η σταθερά της παιδαγωγικής Φρενέ η φυσιολογική οδός της μάθησης δεν είναι καθόλου η παρατήρηση, η εξήγηση και η απόδειξη, βασική διαδικασία που ακολουθείται στο παραδοσιακό σχολείο, αλλά «το πειραματικό ψηλάφισμα», ενέργεια δηλαδή φυσική και παγκόσμια (idem). Εδώ, το πρότζεκτ δεν αποτελεί μια ξέχωρη διδακτική ενότητα που περιορίζεται σε λίγες ώρες στο ωρολόγιο πρόγραμμα (ώρες ευέλικτης ζώνης στο Δημοτικό σχολείο και πρότζεκτ στο Γυμνάσιο και το Λύκειο) αλλά αποτελεί τη βάση της μάθησης και το πλαίσιο για την ανάπτυξη διαθεματικών δεξιοτήτων. Η μάθηση ξεκινάει από τη δράση, η οποία έχει νόημα για τους μαθητές. Εκεί θα συμπεριληφθούν και οι γνώσεις και δεξιότητες που πρέπει να κατακτηθούν σε κάθε ηλικία και επίπεδο.

Πυλώνας της παιδαγωγικής Φρενέ αποτελεί η συνεργατική μάθηση. Οι μαθητές συν-εργάζονται και αναπτύσσουν δεξιότητες όπως το να μαθαίνουν να ακούν, να προτείνουν, να διαπραγματεύονται, να παίρνουν αποφάσεις, να αξιολογούν συλλογικά, να διαχειρίζονται προβλήματα, επιτυχίες ή αποτυχίες (Perrenoud, 2002, 7-10). Το ουσιαστικότερο όμως, κατά τη γνώμη μας, όπως αναφέρει και ο Φρενέ (βλ. Lemery et al., 2002), είναι το δημοκρατικό πνεύμα και η ενδυνάμωση αξιών όπως η αλληλοβοήθεια και ο αλληλοσεβασμός, η υπευθυνότητα και η συνεργασία σε θετικό κλίμα χωρίς ανταγωνισμό. Σε αυτό συμβάλλουν οι διάφορες τεχνικές Φρενέ, από το τυπογραφείο και την αλληλογραφία ως τα συμβούλια των μαθητών. Οι μαθητές στην τάξη Φρενέ, λειτουργούν ως κοινότητα, αναλαμβάνουν ρόλους και ευθύνες, γίνονται υπεύθυνοι του ποτίσματος, της ανακύκλωσης, της βιβλιοθήκης, των εργαστηρίων, της σύνταξης των σχολικών εντύπων, της διοργάνωσης των συμβουλίων των μαθητών.

Η οργάνωση της διδασκαλίας / μάθησης επιτυγχάνεται με τη χρήση των κατάλληλων διδακτικών εργαλείων που τίθενται στην υπηρεσία και υποστηρίζουν την αυτενέργεια του μαθητή και την συνεργασία της ομάδας:
• ατομικά φύλλα εργασίας και αυτοδιόρθωσης του μαθητή για την αυτό-διαχείριση της μάθησης
• χρονοδιάγραμμα εργασιών και κατανομή ρόλων και ευθυνών για την διαχείριση της ομάδας-τάξης

Τα στάδια υλοποίησης της δράσης στην τάξη Φρενέ έχουν ως εξής :
• συζήτηση στην τάξη, επιλογή και ορισμός του ή των Σχεδίων Εργασίας
• κατανομή εργασιών, ρόλων και ευθυνών
• σχεδιασμός και χρονοδιάγραμμα
• διερεύνηση αναγκών, εργαλείων και μέσων
• συστηματική επικοινωνία, ανταλλαγή και ανατροφοδότηση για την πρόοδο των εργασιών
• παρουσίαση ενδιάμεσων και τελικών αποτελεσμάτων
• συζήτηση με σκοπό τη βελτίωση του έργου
• δημοσίευση, παρουσίαση του έργου

Εργαλεία δράσης, επικοινωνίας και ανταλλαγής στην παιδαγωγική Φρενέ είναι :
• το ελεύθερο κείμενο – η ελεύθερη έκφραση
• το σχολικό έντυπο, το τυπογραφείο
• η αλληλογραφία και επικοινωνία τάξεων διαφορετικών σχολείων
• η σχολική βιβλιοθήκη.

Σχολικό περιβάλλον πλούσιο σε τεχνική υποδομή, υλικά και φυσικό περιβάλλον

Στην παιδαγωγική Φρενέ, είναι απαραίτητη προϋπόθεση ένα σχολικό περιβάλλον πλούσιο σε τεχνική υποδομή, εξοπλισμό και υλικά καθώς και κατάλληλη διαμόρφωση των σχολικών χώρων σε εργαστήρια, βιβλιοθήκες, κήπους και αυλή. Μια ξεχωριστή αρχιτεκτονική υποστηρίζει την πρόταση του Φρενέ που συνδέει την τάξη με την αυλή και την κοινότητα και το σχολείο με τη ζωή (για το τρίπτυχο τάξη-αυλή-κοινότητα βλ. Μπαλτάς, 2013).

Μέσα, λοιπόν, σε ένα ευχάριστο και ευνοϊκό περιβάλλον μάθησης, το ΣΕ αποτελεί κλειδί για την εφαρμογή της «φυσικής» μεθόδου μάθησης μέσω της δράσης και της ψηλαφητής διερεύνησης της παιδαγωγικής Φρενέ, με απόλυτο σεβασμό στις επιλογές του μαθητή, στους ρυθμούς του μαθητή και της ομάδας και χωρίς σημάδια ανταγωνισμού, διακρίσεων ή αποκλεισμών.

Η σταδιακή εφαρμογή της παιδαγωγικής των Σχεδίων Εργασίας με τις αρχές και τις προϋποθέσεις της παιδαγωγικής Φρενέ και με τα οφέλη που υπόσχεται στη διδακτική/μαθησιακή διαδικασία αποτελεί, λοιπόν, μια σημαντική πρόκληση για την εκπαίδευση (Meirieu, 2001, 2008).

Προκλήσεις για την ξενόγλωσση εκπαίδευση

Ειδικά για την ξενόγλωσση εκπαίδευση, η μεγαλύτερη πρόκληση συνίσταται στην ανάπτυξη κινήτρου επικοινωνίας καθώς και στη δημιουργία συνθηκών χρήσης της γλώσσας σε πραγματικές περιστάσεις επικοινωνίας και δράσης (Puren, 2010). Με τη βιωματική προσέγγιση, ο μαθητής μαθαίνει να συμμετέχει ενεργά σε συλλογικές κοινωνιοπολιτισμικές δράσεις στη γλώσσα στόχο. (Puren, 2002).

Η συνεργασία στο μάθημα της ξένης γλώσσας οργανώνεται γύρω από συγκεκριμένες θεματικές ενότητες με τρόπο που να παρακινεί τους μαθητές να κατανοούν και να παράγουν γραπτό και προφορικό λόγο στην ξένη γλώσσα, και που να προάγει το διάλογο και την επικοινωνία και άρα την ανάπτυξη γλωσσικής και κοινωνιογλωσσικής ικανότητας των μαθητών καθώς και την ανάπτυξη κοινωνιοπολιτισμικής ικανότητας και διαπολιτισμικής συνείδησης.

Η βιωματική προσέγγιση στο μάθημα της ξένης γλώσσας μπορεί να αποκαλείται «μετα-επικοινωνιακή» (post-communicative) διότι προχωράει πέρα από τους γλωσσικούς και επικοινωνιακούς-λειτουργικούς στόχους διδασκαλίας/μάθησης θέτοντας στόχους συλλογικής κοινωνικής και πολιτισμικής δράσης. Επίσης προχωράει πέρα από τις γλωσσικές ασκήσεις (σε τεχνητό και κατασκευασμένο περιβάλλον) και τις επικοινωνιακές δραστηριότητες προσομοίωσης (παιχνίδια ρόλων, κλπ.) σε επιτυχή έκφραση και διάδραση στην πραγματική ζωή (Puren, 2010) σε θέματα που ανταποκρίνονται στο επίπεδο, τις ανάγκες, τις κλίσεις και τα ενδιαφέροντα των μαθητών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τόσο τα πρότζεκτ αλληλογραφίας μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στα οποία έχουν εμπλακεί και ελληνικά δημόσια σχολεία όσο και τα εκπαιδευτικά πρότζεκτ διαδικτυακής συνεργασίας τάξεων (Kakari, 2003 ; Lahlou & Terzian, 2013).

Η βιωματική προσέγγιση και η μάθηση με τη μέθοδο πρότζεκτ είναι σύμφωνη με το Κοινό Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Αναφοράς για τη διδασκαλία των Ξένων Γλωσσών (2000, 15) ως προς το σχεδιασμό του μαθήματος. Προϋποθέτει μια διαφοροποιημένη παιδαγωγική διαδικασία που συντελεί στην αποφυγή της σχολικής ρουτίνας και του μεθοδολογικού μονολιθισμού (βλ. Kahn, 2010 ; Przesmycki, 1991).

Ειδικότερα, ακολουθώντας τις προτάσεις της παιδαγωγικής Φρενέ, οι μαθητές εμπλέκονται ενεργά σε όλες τις πτυχές της διδακτικής / μαθησιακής διαδικασίας από την επιλογή των στόχων και των περιεχομένων, του ρυθμού και των μέσων έως την αξιολόγηση. Στα παραπάνω συμβάλει σημαντικά και η αξιοποίηση των Νέων Τεχνολογιών (βλ. Μικρά βιβλία, Lahlou, 2013,β ; Ψηφιακή αφήγηση, Λάχλου, Βορύλλα, 2014).

Επίσης, το μάθημα είναι ευχαρίστηση για τους μαθητές κι όχι καταναγκασμός. Οι μαθητές στο μάθημα της ξένης γλώσσας συνεργάζονται και κοινωνικοποιούνται, συμμετέχουν ενεργά και δημιουργούν. Οι μαθητές κάνουν συλλογικά έργα και γράφουν γράμματα που απευθύνονται σε αληθινούς αποδέκτες, τους συνομηλίκους των συνεργαζόμενων τάξεων, τυπώνουν μικρά βιβλία για να τυπωθούν και να διαβαστούν από τους συμμαθητές και τους φίλους τους. Το κλίμα της τάξης είναι συνεργατικό κι όχι ανταγωνιστικό (Lahlou, 2013,α).

Παρακάτω βλέπουμε εικόνες από δράσεις μαθητών που περιλαμβάνουν συν-εργασία για την κατασκευή μακέτας και αφίσας και αλληλογραφία με θέμα γύρω από τη μυθολογία.

Αλληλ/φία, επικοινωνία μέσω skype, μικρά βιβλία
Συμπερασματικά, η μέθοδος πρότζεκτ, η βιωματική προσέγγιση και οι τεχνικές της παιδαγωγικής Φρενέ – σχολικά έντυπα, μικρά βιβλία, διασχολική αλληλογραφία – σε κλίμα δημοκρατικό και συνεργατικό είναι μία πρόταση για την ανάπτυξη κινήτρου μάθησης και συμμετοχής των μαθητών καθώς και για την ανάπτυξη κινήτρου έκφρασης, και επικοινωνίας στο μάθημα της ξένης γλώσσας.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Kahn, S. (2010). Pédagogie différenciée. Bruxelles : De Boeck.
Kakari, D. (2003). Projet de télécollaboration : un défi pour le professeur de FLE. Contact+, Νo 23, 41-46.
Lahlou, S. (2013). Exploiter le support filmique en classe de FLE du primaire. Une expérience didactique enrichissante. Contact+, Νο 60, 16-19.
Lahlou, S. (2013). Le Petit livre en classe de langue étrangère : une idée pour développer le goût de la lecture et de l’écriture et pour motiver à communiquer. Contact+, Νο 61, 18-21.
Lahlou, S. & Terzian, Α. (2013). Les nouvelles technologies dans le cours de FLE, source de motivation, d’action et d’interaction. Un défi à relever dans les écoles pilotes du primaire hellénique. In C. Martinot & A. Pégaz (Eds.), Innovations didactiques dans l’enseignement du FLE. Paris: Cellule de Recherche en Linguitique. Υπό δημοσίευση στο http://www.crl.fr
Λάχλου, Σ., Βορύλλα, Β. (2014). Ψηφιακή αφήγηση: μια πρόταση για την ανάπτυξη των δεξιοτήτων και του γραμματισμού του 21ου αιώνα. Αποτίμηση μιας εμπειρίας στο δημόσιο σχολείο, Πρακτικά Πανελληνίου Συνεδρίου «Η Εκπαίδευση στην εποχή των ΤΠΕ», ΕΕΕΠ, ΔΤΠΕ.
Lemery, J., Bizieau, Ch. (2002). La pédagogie Freinet, des principes, des pratiques. Nantes : Editions ICEM-Pédagogie Freinet, (Dossiers : Pratiques et Recherches, Νο 31).
Meirieu, Ph. (2001). Célestin Freinet, Comment susciter le désir d’apprendre ? Paris : PEMF.
Meirieu, Ph. (2008). T’as une idée pour transformer l’école?. Les clés de l’actualité Junior, No 597.
Morin, E. (1999). La tête bien faite. Paris : Le Seuil.
Morin, E. (2000). Les sept savoirs nécessaires à l’éducation du futur. Paris : Le Seuil.
Μπαλτάς, Χ., (2013). Για ένα σχολείο της κοινότητας στην Πρωτοβάθμια εκπαίδευση, Περιοδικό Παιδεία και κοινωνία, τχ. 85.
Παιδαγωγικό Ινστιτούτο. (2011). Πρόγραμμα Σπουδών – Ξένες Γλώσσες. Ανακτήθηκε από http://digitalschool.minedu.gov.gr/info/newps /Ξένες Γλώσσες/ΠΣ Ξένων Γλωσσών.pdf
Perrenoud, Ph. (2002). Apprendre à l’école à travers des projets : pourquoi ? comment ?. Éducateur, No14, 6-11.
Puren, Ch. (2002). Perspectives actionnelles et perspectives culturelles en didactique des langues : vers une perspective co-actionnelle-co-culturelle. Les Langues modernes, No3, 55-71.
Puren, Ch. (2010). Construire une unité didactique dans une perspective actionnelle. Retrieved from http://www.christianpuren.com/mes-travaux-liste-et-liens/2010d/
Przesmycki, H. (1991). Pédagogie différenciée. Paris : Hachette.
Συμβούλιο της Ευρώπης. (2000). Κοινό Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Αναφοράς για τις γλώσσες. Ανακτήθηκε από http://www.coe.int/t/dg4/linguistic/CADRE_FR.asp
Φρενέ, Σ., (1969). Το σχολείο του λαού, μτφ. Κ. Δεναξά – Βενιεράτου, 1977, Αθήνα: Οδυσσέας.
Χρυσαφίδης, Κ. (1994). Βιωµατική. επικοινωνιακή διδασκαλία. Η εισαγωγή της µεθόδου project στο σχολείο. Αθήνα: Gutenberg.

Συντάκτης: Σοφία Λάχλου solahlou01@gmail.com
Το παρόν άρθρο της Σ. Λάχλου είναι υπό δημοσίευση στα Πρακτικά του Πανελληνίου Συνεδρίου «Νέος Παιδαγωγός», 23-24/5/2015

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s