Κοινότητα, Δικαιώματα, Ολοκαύτωμα: διδάσκοντας για ένα σχολείο της κοινότητας

Εισήγηση στο Διήμερο με τίτλο «Τα παιδιά είναι πολίτες!»,  8 και 9 Νοεμβρίου 2014

Το κείμενο σε μοφή pdf εδώ

Κοινότητα, Δικαιώματα, Ολοκαύτωμα:
διδάσκοντας για ένα σχολείο της κοινότητας

Χαράλαμπος Μπαλτάς

«Δεν θα πούμε ότι ο περίπατος είναι αντιφασιστικός. Κάνετε προπαγάνδα ή θα θεωρηθεί έτσι. Θα τον πούμε εκδρομή. Θα πούμε ότι πήγατε εκδρομή. Και δεν θα σταθείτε στο δρόμο. Γιατί μπορεί να σας απολύσουν οι γονείς. Αν σας δουν στο δρόμο, θα πουν ότι δεν κάνετε μάθημα και περπατάτε. Και θα πάτε σ’ όλους αυτούς τους σταθμούς; Είναι πολλοί. Οχτώ σταθμοί είναι πολλοί. Σε δύο θα πάτε. Και να κάθεστε εκεί να κάνετε το μάθημα. Να φαίνεται ότι κάνετε μάθημα. Διαφορετικά θα πουν ότι περπατούσατε στη γειτονιά. Κι όχι να καθίσετε κάπου. Απαγορεύεται. Θα σας δουν οι γονείς και θα σας απολύσουν. Κι όχι στο καφενείο. Μου είπαν πως διαβάσατε την άλλη φορά ποίηση στο καφενείο. Πάτε τα παιδιά στο καφενείο; Σε είδαν οι γονείς; Ωχ, έχουν έτοιμη την απόλυση! Αλλά όχι, δεν το λέμε απόλυση. Το λέμε επιμόρφωση. Το σύστημα δεν απολύει. Επιμορφώνει. Εγώ, αν είχα το παιδί μου στο σχολείο δεν θα το πήγαινα στο καφενείο. Ποιος ξέρει ποιος πάει εκεί; Τέλος πάντων, θα πούμε ότι πήγατε εκδρομή. Το κείμενο το ετοιμάσατε; Στόχους; Σκοπούς για τον Σύμβουλο; Τι; Αυτό είναι το κείμενο που γράψατε; Αν το δει ο Σύμβουλος θα διαφωνήσει. Δεν είναι αυτό κείμενο, πάρτε το πίσω για διόρθωση. Αλλάξτε αυτή τη λέξη. Όχι αντιφασιστικός περίπατος. Εκδρομή. Κανονικά δεν θα έπρεπε να βγείτε έξω. Αν πάθει κάτι ένα παιδί; Αλλά, ας το σκεφτώ λίγο. Δύο σταθμοί μόνο; Συμφωνούμε; Εντάξει, βγείτε».

KORCAKΑς ξεκινήσουμε με το ολοκαύτωμα. Εκδρομή; Τι με έκανε να σκεφτώ τον Γιάνους Κόρτσακ [Janusz Korczak] στην ταινία του Αντρέι Βάιντα, Η θυσία του Κόρτσακ (1990); Σ’ αυτή την εκδρομή στην ταινία ο περίπατος ήταν φασιστικός, μια υποχρεωτική πορεία εξόδου στον θάνατο, γιατί τα παιδιά θα πήγαιναν στους φούρνους της Τρεμπλίνκα. Λέμε ότι θα πάνε εκδρομή σ’ αυτά για να είναι χαρούμενα. Ο θάνατος, η κοινότητα, το σχολείο και η εκδρομή, όλα αυτά προστίθενται μαζί και μας κάνουν μια σχολική κοινότητα υπό διωγμό. Τι σκληρή έξοδος, όχι λυτρωτική όπως στη Βίβλο, αλλά μια έξοδος των Ελευθέρων Πολιορκημένων. Ήταν έξοδος από το σχολείο, όπως έκαναν κάθε φορά για να πάνε να παίξουν. Μόνο που αυτή τη φορά ο Κόρτσακ, όταν είπε στα παιδιά ότι θα πάνε εκδρομή, εννοούσε κάτι άλλο. Εννοούσε να φορέσουν τα καλά τους για να πάνε στον ουρανό με την πράσινη σημαία τους. Αυτόν τον ουρανό του άλλου αγαπημένου βιβλίου και κινηματογραφικής ταινίας των παιδιών, της Κλέφτρας των βιβλίων (2014) ή του Αγοριού με τη ριγέ πιτζάμα (2008). Στα παιδιά αφαιρέθηκε η ιδιότητα του πολίτη [citizenship] και στερήθηκαν τη ζωή. Προηγήθηκε η αφαίρεση της ιδιότητας του πολίτη και επήλθε η γενοκτονία. Το μάθημα να είναι μικροί πολίτες μέσα από το συμβούλιο που είχαν, την παιδική τους εφημερίδα ή το δικαστήριο για την απόδοση της δικαιοσύνης, είναι ένα μάθημα πολιτικής που φτάνει στα όριά του με την αναστολή της ιδιότητας του πολίτη [citizenship]. Για τον Γιάνους Κόρτσακ αυτή είναι η πιο σημαντική ιδιότητα μαζί με τα χαρακτηριστικά της συμμετοχής και γι’ αυτή άσκησε τη παιδαγωγική του, την αποκαλούμενη παιδαγωγική της καρδιάς. Το παιδί (να) είναι μικρός πολίτης, μια έννοια που χάθηκε στην πρόσληψη του διαλόγου για την παιδική ηλικία, αμέσως μετά την ψήφιση της Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού (1989).
Αυτή ήταν μια μικρή αναδρομή στη ιστορία του ολοκαυτώματος. Το να βγαίνεις έξω από το σχολείο έχει και σύγχρονη ιστορία και ελέγχεται από τις σχέσεις επιτρέπεται/ απαγορεύεται. Στα καθ’ ημάς ιστορικά έξοδος από το σχολείο ήταν και είναι οι παιδαγωγικοί πειραματισμοί στις αρχές του αιώνα, κυρίως στα χωριά, κοντά στη φύση, το υπαίθριο σχολείο στο Πεδίο Άρεως, τα σχολεία του Celesten Freinet στη Νέα Ιωνία της Αθήνας, τα μαθήματα στα βουνά από τους δασκάλους και τις δασκάλες του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ) και οι απεργίες, όπως αυτή των δασκάλων του 2006. Αλλά μια πόρτα, όπως στο σχολείο των Καλαβρύτων, πάντα μας περιμένει. Το μάθημα στα βουνά ήταν στη φύση, αντάρτικο, υπαίθριο και φιλότιμο από μέρους του εκπαιδευτικού, καθώς τα σχολεία είχαν καταστραφεί. Τότε όμως, η κοινότητα με την παραδοσιακή της έννοια, ήταν ορατή κι αποτυπωμένη ακόμα και στα Αναγνωστικά της Κυβέρνησης του Βουνού (1944). Σήμερα όμως, μετά την ψήφιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου (1948) και του παιδιού (1989), τι σημαίνει ένα σχολείο της κοινότητας [Community School]; Τι σημαίνει με ιστορικούς όρους η επιλογή μετά τον εμφύλιο πόλεμο του μαθήματος της Αγωγής του Πολίτη (1949) έναντι της κοινότητας; Ποια είναι η διαφορά του δικαιώματος από το αγαθό; Τι σημαίνει να βγούμε ως σχολείο στην κοινότητα, δουλεύοντας το τρίπτυχο τάξη –αυλή – κοινότητα; Και πώς συσχετίζεται αυτή η κριτική και θεσμική παιδαγωγική με τα δικαιώματα του παιδιού;
Η κυρίαρχη νομική παραγωγή του εαυτού είναι τα δικαιώματα. Με αυτή την έννοια, επειδή το παιδί είναι ήδη θεμελιωμένο νομικά λόγω της Σύμβασης για Δικαιώματα του Παιδιού (1989), περιττεύει κάθε συζήτηση για την δυνατότητα να είναι υποκείμενο, καθώς ήδη είναι. Αυτή είναι η καντιανή αντίληψη για την υποκειμενικότητα, η οποία οδηγείται στις διατάξεις του Συντάγματος ή της Σύμβασης και αντιμετωπίζει την πραγματικότητα ως προς την διαφορά της με το δέον. Όμως η άρνηση των πολιτικών δικαιωμάτων με την έννοια της συμμετοχής ή η στέρηση της ιδιότητας του πολίτη για τα παιδιά – πρόσφυγες και μετανάστες, έχει τις επιπτώσεις της και στα υπόλοιπα δικαιώματα. Η απουσία πολιτικών δικαιωμάτων είναι και απουσία ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων. Το στρατόπεδο συγκέντρωσης παίρνει πια μεταφορικά χαρακτηριστικά απ’ αυτά τα στρατόπεδα [campus] του ιστορικού ολοκαυτώματος. Τα δικαιώματα είναι τελικά μόνο ανθρώπινα κι όχι πολιτικά και η παραβίασή τους για πολλούς στοχαστές, όπως η Hannah Arendt, οφείλεται σ’ αυτόν ακριβώς το λόγο.
Αντίπαλος των δικαιωμάτων είναι το αγαθό [good]. Η δυνατότητα να μιλήσουμε για αγαθά κι όχι για δικαιώματα, περνά μέσα από την πολιτειότητα. Η φιλοσοφική διαμάχη κοινοτισμού/ φιλελευθερισμού είναι αντιμέτωπη με τη διαμάχη όλου/ μέρους. Όμως συχνά δημιουργούνται συγχύσεις και τις περισσότερες φορές χρησιμοποιούνται εναλλακτικά οι όροι δικαίωμα [right] και αγαθό [good]. Το αγαθό και το δικαίωμα είναι αντίπαλες έννοιες και σε περιόδους νεοφιλελευθερισμού, όπως είναι η δική μας, ο κοινοτισμός είναι μια δυνατότητα να μιλήσουμε ανοιχτά για μη εμπορευματοποιημένα αγαθά και σχέσεις. Τα δικαιώματα, σύμφωνα με την κριτική που τους γίνονται, συγχρόνως ενισχύουν αλλά και περιορίζουν την ελευθερία των πολιτών, αναγνωρίζουν αλλά και επιδιώκουν τη συμμόρφωση της των προσφύγων και των μεταναστών, χειραφετούν αλλά και δημιουργούν ένα βιοπολιτικό χώρο. Η αντινομία που παράγεται από την ιεράρχηση τους είναι εν τέλει σε βάρος της ιδιότητας του πολίτη ή ακόμη περισσότερο σε βάρος αυτού που τη στερείται και τα ατομικά δικαιώματα ταυτίζονται τελικά με τον έλεγχο, την καταστολή και την προστασία του πλούτου και της οικονομικής ελευθερίας. Γι’ αυτό δεν φτάνει μόνο η επίκληση των δικαιωμάτων. Η ασφάλεια, η ελευθερία και ο χώρος συγκρούονται κι αυτό μπορούμε να το δούμε και στο σχολείο από τη μεριά των δικαιωμάτων του παιδιού.
Η ιστορική διαμάχη κοινοτισμού/ φιλελευθερισμού, αυτών που μιλάνε για αγαθά κι αυτών που μιλάνε για δικαιώματα, βρίσκει την εφαρμογή της στο σχολείο της κοινότητας [Community School], μέσα από το δημόσιο χώρο και την Αγωγή Υγείας. Η μετάβαση από την παιδική ηλικία στην ενηλικίωση στο πλαίσιο της κοινότητας έχει τους άλλους [others] να προηγούνται. Το παιδί από εξαρτημένο για τη ζωή του από τους άλλους καλείται να μεταβεί στην ανεξαρτησία. Κι αυτό γίνεται μέσα από την αξιολόγηση των επιθυμιών, τις εμπειρίες, τις σχέσεις, τις στάσεις και τις κρίσεις που εκφέρει για τα πράγματα. Αυτό που χρειάζεται, σύμφωνα με τον Alasdair McIntyre και τον κοινοτισμό, είναι μια επαρκής αίσθηση του εαυτού, δεκτικότητα απέναντι στη μάθηση, αποστασιοποίηση απέναντι στις επιθυμίες, δυνατότητες επιλογής του ενός ή του άλλου δρόμου, αρετές για την άσκηση του πρακτικού λόγου μας και συγκρούσεις για την αναβολή αυτής της ημέρας της ανεξαρτησίας. Η ανάπτυξη της παιδικής ηλικίας σημαίνει μια ευκαιρία δημιουργίας ενός περιβάλλοντος που μπορεί να μάχεται τον θάνατο ή τουλάχιστο να εμπιστεύεται το κύκλο ζωής και την εκπροσώπηση των παιδιών από τους ενήλικες γι’ αυτό το θέμα. Τα κοινωνικά κινήματα υγείας πρωτοστατούν για τη ζωή και υποδεικνύουν άμεσα τις αντιστάσεις της κοινότητας. Αυτό που καθοδηγεί την έννοια της κοινότητας είναι τα υποκείμενα που μοιράζονται τις επιθυμίες, τις αξιολογήσεις των πρακτικών τους και τους συναισθηματικούς δεσμούς που αναπτύσσονται ανάμεσα στα μέλη, σύμφωνα με την αρχή της οριζοντιότητας και την υπέρβαση της αποξένωσης.
Τελικά, η κοινότητα στην προβληματική μας που συσχετίζεται με την Αγωγή Υγείας και το πρόσωπο του γιατρού και δασκάλου Janusz Korczak είναι αυτή που μπορεί να συμβάλει σ’ αυτή την προοπτική. Κοινότητα και Υγεία πορεύονται μαζί για να έχουμε το σχολείο της κοινότητας [Community School], συγχρόνως με την αρχιτεκτονική, την αποσχολειοποίηση και τις δομές πολιτειότητας και πολιτισμού. Έτσι η κοινότητα συνδέεται με τη θεραπεία, τη μεταβίβαση, τη θεσμική παιδαγωγική, το δικαίωμα στο σεβασμό, την ιδιότητα του πολίτη, τον αναστοχασμό και την δικαιοσύνη. Η κοινότητα στην προβληματική μας είναι συγγενική με τον δάσκαλο Janusz Korczak και την παιδαγωγική του, όπως επίσης με αυτήν του Αgamben, χωρίς όνομα και τιθέμενη ως μελλούμενη μορφή κάθε δυνατής πραγμάτωσης της ελευθερίας των υποκειμενικοτήτων. Έχοντας ένα ή πολλά ονόματα, η κοινότητα είναι αυτή που έρχεται. Είναι η μορφή – της – ζωής με τα λόγια του ίδιου που βρίσκεται να απειλείται από τον ξεριζωμό και την μετανάστευση. Κι ενώ ιστορικά η κοινότητα είχε το όνομα της σχολικής κοινότητας, στην προβληματική μας η κοινότητα είναι έξω από τα σύνορα της αυλής του σχολείου και αφορά τις νέες αρχιτεκτονικές συλλήψεις του χώρου. Η διαδρομή από το σχολείο στις δομές της κοινότητας, μέσα από την αποσχολειοποίηση [deschooling] είναι αυτή που συμβάλλει στην παραγωγή της έννοιας της κοινότητας [Community]. Το σχολείο της κοινότητας σήμερα αντλεί το παρεχόμενό του από το χώρο της Αγωγής Υγείας, αλλά φέρνει ξανά το παρελθόν αντιμέτωπο με τις σημερινές προκλήσεις. Η παραδοσιακή χρήση της κοινότητας στη χώρα μας αφορούσε την Τοπική Αυτοδιοίκηση, το πνεύμα του ν. 1566/ 1985 για το σχολείο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, όμως τώρα, το πνεύμα του νόμου είναι ανενεργό. Το πνεύμα αυτό αφορά τη συλλογική δράση, τα αιτήματα, την αναγνώριση και την ικανότητα για ενδυνάμωση, μέσα και από τη στήριξη αδύναμων ομάδων. Στο απώτερο παρελθόν η μαθητική κοινότητα αφορούσε την αυτοδιοίκηση των παιδιών, το σχολικό συνεταιρισμό, τις μαθητικές εκλογές και τις πρωτοβουλίες των αντιπροσώπων των παιδιών στο σχολικό συμβούλιο. Αυτά τα δικαιώματα του παιδιού, τα αποκαλούμενα και δικαιώματα της ελευθερίας (άρθρα 12 – 17), σήμερα έχουν ατονήσει, καθώς πρυτανεύει η ασφάλεια. Και ασφάλεια σημαίνει εν πολλοίς να μένεις μέσα στο σχολείο. Ασφάλεια και ελευθερία συγκρούονται. Και για τα δικαιώματα της ελευθερίας το ζήτημα είναι να δούμε με ποιον τρόπο συμβάλουν στο σχολείο της κοινότητας, καθώς η κριτική στην ανοιχτότητα του σχολείου είναι ακόμη και σήμερα ισχυρή.
Η προβληματική μας είναι να υποδείξουμε ακριβώς το αντίθετο της ηγεμονία της ασφάλειας, ένα εξωστρεφές σχολείο, ένα σχολείο της γειτονιάς, το οποίο θα είναι ανοιχτό ακόμη κι αν είναι, όπως σήμερα, τα παιδιά μας όλο και λιγότερα. Όπως επίσης και το ζήτημα του ανοιχτού προς τα μέσα σχολείου ή ανοιχτού προς τα έξω σχολείου. Η κοινότητα [Community] επίσης , εκτός από την αρχιτεκτονική και την υγεία, αποκτά το νόημά της μέσα από τα δίκτυα, υλικά και ψηφιακά. Αν τα υλικά δίκτυα χαρακτηρίζονται για τις θερμές και σταθερές σχέσεις τους, τα ψηφιακά χαρακτηρίζονται για τις ασθενείς σχέσεις τους. Η κοινότητα είναι αντιμέτωπη με τα ΜΜΕ και τις σχέσεις από κοντά, όπως οι μεταβιβαστικές σχέσεις δασκάλου και μαθητή. Η λογική των ψηφιακών δικτύων είναι διαφορετική από το σχολείο της κοινότητας, καθώς αυτό επιμένει στη «νήσο» από τα κτίρια και τους ελεύθερους χώρους, τις διαδρομές, την παιδαγωγική της αφής, τις πολλές κοινότητες, την οικειότητα, τις σθεναρές σχέσεις, την καθημερινότητα και την ‘παράλληλη’ κοινωνία. Η αποσχολειοποίηση [deschooling] και το σχολείο της κοινότητας εντάσσεται σ’ αυτό το πλαίσιο της λογικής των δικτύων που αντιτάσσεται στο σχολείο – φυλακή. Έτσι είναι σαφής η προτεραιότητα του υλικού χώρου και της αντίστοιχης χωρικής νοημοσύνης, έναντι της ψηφιακής αναπαράστασης του κόσμου. Το αρχιτεκτονικό παράδειγμα μιας τέτοιας αντίληψης που συνδυάζει τον άνθρωπο που παίζει, τον Homo Ludens, με την εφήμερη μεταμόρφωση του χώρου, όπως για παράδειγμα γίνεται στους πληθυσμούς – νομάδες, το έχουμε ήδη από το κίνημα των provo την δεκαετία του ’60. Η εξάπλωση της οριζοντιότητας με τις μετακινήσεις, με το παιχνίδι που είναι ταιριαστό με την παιδική ηλικία, με την δημιουργία καταστάσεων και την χρήση ελεύθερων χώρων, όλα αυτά συμβάλλουν στις αντί – οιδιπόδειες δομές της παραγωγής αυτής της υποκειμενικότητας.
Το τρίπτυχο τάξη – αυλή – κοινότητα είναι ο ρυθμός που στον μοντερνισμό αποκαλούμε κίνηση. Αυτή η κίνηση είναι ίδιον της νεωτερικότητας. Η παιδαγωγική της αλήθειας ή η παιδαγωγική που προέκυψε μέσα από το ολοκαύτωμα σ’ όλες τις δυνατές μορφές της, ως ανταγωνιστική στη διοίκηση, κριτική, θεσμική, αντί – οιδιπόδεια, ή ως παιδαγωγική της καρδιάς και της ελπίδας, είναι αυτή που στις μεταμορφώσεις της επιζητούμε για το σχολείο της κοινότητας. Το όνομα του σχολείου της κοινότητας [Community School] θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι μια ετεροτοπία, ή μια ταυτότητα της μοναδικότητας, όπως θα ήθελε και ο Agamaben, ένας διαφορετικός χώρος μέσα στους χώρους, ένα πέρασμα προς κι όχι ένας δεδομένος τόπος, ένας χώρος που παράγεται από την κριτική και τη θεσμική παιδαγωγική. Το δημόσιο είναι πια σήμερα πέραν του διαφωτισμού και χρειάζεται μια πολιτική της διαφοράς. Αυτό σημαίνει για το σχολείο όχι μια κοινότητα, αλλά πολλές, οι οποίες αναγνωρίζονται και συνομιλούν. Αλλά για να φτάσουμε σ’ αυτό το στόχο, αυτό που προηγείται είναι η έξοδος του σχολείου στην κοινότητα, η υλική δυνατότητα της μετατροπής της συνθήκης του ενός και μοναδικού κτιρίου σε πολλούς διάσπαρτους χώρους μιας νέας συνθήκης, αυτή της κρίσης και της κοινωνικής αλληλεγγύης, με τον ιδιαίτερο ρόλο των υποστηρικτικών δομών Αγωγής Υγείας και της Πολιτειότητας. Το σχολείο της κρίσης και το σχολείο της κοινότητας είναι ο πολιτικός ορίζοντας του τρόπου που σκεφτόμαστε. Μπορούμε λοιπόν να βγαίνουμε έξω από το σχολείο με πολλούς τρόπους και να βάζουμε μέσα σ’ αυτό την πολιτική.

Ο Χαράλαμπος Μπαλτάς είναι δάσκαλος στο 35ο Ολοήμερο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών, υποψήφιος διδάκτορας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και επιμελείται το σχολικό έντυπο «Οι φιλίες των παιδιών» (2008/2014). Την περίοδο 2010/2012 ήταν Υπεύθυνος Αγωγής Υγείας στην Α΄ Διεύθυνση Αθηνών. Συμμετέχει στην παιδαγωγική ομάδα «Το Σκασιαρχείο – Πειραματικοί Ψηλαφισμοί για ένα Σχολείο της Κοινότητας». babisbaltas@gmail.com

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s