Λογοτεχνία, Μετανάστευση, Συνύπαρξη

Λογοτεχνία, Μετανάστευση, Συνύπαρξη: διαβάζοντας το βιβλίο «Ο Ναβίντ δεν ήρθε για διακοπές» (2007)

Το κείμενο είναι ομιλία στην εκδήλωση του Ελληνικού Συμβουλίου για τους Πρόσφυγες στις 21/4/2016 (Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων).

Το πλαίσιο της ανάγνωσης του βιβλίου του Πάνου Χριστοδούλου «Ο Ναβίντ δεν ήρθε για διακοπές» (2007) δίνει μια καινούρια επικαιρότητα που σημαίνει μια δεύτερη ευκαιρία στο βιβλίο να κάνει μια καινούρια διαδρομή.[i] Η ευαισθητοποίηση που είχαμε στα σχολεία στη γειτονιά των Εξαρχείων από το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες και την «Πυξίδα» φέτος αποτελεί μια αναγκαία πολιτική στους καιρούς μας. Όμως τα πράγματα είναι πιο δύσκολα. Από τη μια είμαστε μπροστά στην εκπαίδευση των παιδιών των προσφύγων και των προβλημάτων που είμαστε αντιμέτωποι. Η εκπαίδευση των παιδιών των προσφύγων/ μεταναστών είναι ένα θέμα που από την πρώτη στιγμή επισκέφτηκε τις καρδιές των εκπαιδευτικών κι όχι μόνο. Η περσινή καλοκαιρινή εμπειρία στο Πεδίο του Άρεως με τον ακτιβισμό του δικτύου «άνθρωποι με μπαλόνια» είναι ένας δείκτης αυτού του προβληματισμού. Φέτος, η ανάγκη για εκπαίδευση παίρνει άλλα χαρακτηριστικά. Διαφορετική είναι η προσέγγιση εκεί όπου απουσιάζουν οι δομές (λιμάνι, Ειδομένη), διαφορετική στους καταυλισμούς (Σχιστό, Ελληνικό, Ελαιώνας κλπ) και διαφορετική στις αυτό – οργανωμένες δομές (Εξάρχεια κλπ). Η περίπτωση όπου οι πρώτες εγγραφές των παιδιών στο 87ο Διαπολιτισμικό Σχολείο στο Γκάζι αντιμετωπίζονται επιφυλακτικά από την διοίκηση και η αναστολή περαιτέρω εγγραφών δείχνει πως όλοι περιμένουν οδηγίες. Το 35ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών ανέβαλε κι αυτό τις εγγραφές. Κι άλλα σχολεία αν ρωτηθούν μπορεί να μη θέλουν να κάνουν τις εγγραφές. Στους καταυλισμούς η κατάσταση δεν είναι διαφορετική. Κι όσο αργούμε ο φασιστικός τόνος που δίνεται από τα ρατσιστικά σχόλια που ακούγονται μπορεί να δημιουργήσουν ένα πεδίο δυσκόλως αντιστρέψιμο. Η λύση θα μπορούσε να είναι η άμεση πιλοτική εφαρμογή τάξεων υποδοχής και προετοιμασία του σχολικού περιβάλλοντος να δεχτεί τα παιδιά.

Από την άλλη όμως η συνύπαρξη των παιδιών θέτει κι αυτή ζητήματα, όπως αυτά του κινδύνου να κλείσει ένα σχολείο, καθώς το σχήμα «ζώντας μαζί» γνωρίζει κρίση.[ii] Το 35ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών, ένα σχολείο που υποδέχθηκε από την αρχή του ταξιδιού του τον «Ναβίντ», κλυδωνίστηκε φέτος από την εκπαιδευτική πολιτική του Δήμου Αθηναίων με κίνδυνο να κλείσει. Με τον «Ναβίντ» δουλεύουμε σχεδόν πια 10 χρόνια (2008/2016). Η ανάγνωσή του αποτέλεσε αφορμή για την επίσκεψη στο Διαπολιτισμικό Κέντρο Προώθησης και Ένταξης Προσφύγων «Πυξίδα» του Ελληνικού Συμβουλίου για τους Πρόσφυγες, τη γραφή δημοσιογραφικών κειμένων, την αναγνώριση από τα παιδιά των ανθρώπων που ονομάζονται πρόσφυγες/ μετανάστες, καθώς και για τη συμμετοχή μας στον διαγωνισμό δημιουργικής γραφής από τις εκδόσεις «Κέδρος» (2009).[iii] Επίσης η δημοσιογραφική προσέγγιση έδωσε αφορμή για την συνάντηση με τον συγγραφέα η οποία αποτέλεσε ένα σταθερό ραντεβού στη βιβλιοθήκη όλα αυτά τα χρόνια έκδοσης του σχολικού εντύπου «Οι φιλίες των παιδιών» (2008/2014).Η ένταση των σχέσεων διοίκησης και παιδαγωγικής, η αδυναμία στα χρόνια του γύψου (2012/2014) να είναι το σχολείο σταθερά υπέρ των ιδεών του διαφωτισμού και αντίπαλο εξ ορισμού στο φασισμό, τα χαρακτηριστικά του κλειστού σχολείου, καθώς και η ματαίωση του εγχειρήματος της παιδαγωγικής ομάδας του που δούλευε με τις αρχές του Celestin Freinet, συνηγόρησαν σ’ αυτήν την εντροπία.[iv] Η συνέχεια μετά το ενδεχόμενο κλείσιμο του 35ου Δημοτικού Σχολείου δίνεται με τη μεταφορά του 5ου Γυμνασίου των Εξαρχείων σ’ άλλο χώρο, σ’ αυτόν του 5ου Λυκείου, εκεί που τώρα στεγάζονται πρόσφυγες. Αυτή η κινητικότητα, μέσα στα αρνητικά χαρακτηριστικά της,  είναι ευεργετική για την επόμενη φάση των σχολείων, μετά τον αποτυχημένο εξευγενισμό της γειτονιάς των Εξαρχείων.[v]

Ας δούμε πως μπορούμε να προσεγγίσουμε τον «Ναβίντ» είτε ερμηνευτικά, όπως στην παράδοση του Gadamer  ή αποδομητικά, όπως με την μέθοδο του Derrida:[vi]

α) Με βάση τα δικαιώματα του παιδιού, με το άρθρο 2 κατά των διακρίσεων και το 22, το οποίο αναφέρεται στα παιδιά πρόσφυγες. Πρόκειται για δικαιώματα περισσότερο προστασίας παρά ελευθερίας. Η ασφάλεια αφορά τα κατατρεγμένα παιδιά ενώ η ελευθερία τα παιδιά της δύσης. Αυτή η παιδική ηλικία των δικαιωμάτων της ελευθερίας μπορεί ανιχνευτεί στο βιβλίο του Πάνου Χριστοδούλου στο πρόσωπο του Άλκη, του μαθητή της ε΄ τάξης, ο οποίος χρησιμοποιεί το άρθρο 12 του δικαιώματος της γνώμης, το άρθρο 13 του δικαιώματος για έκφραση, το άρθρο 14 του δικαιώματος για ελεύθερη σκέψη και θρησκεία, το άρθρο 15 του δικαιώματος για ομαδική συγκέντρωση, το άρθρο 17 του δικαιώματος για πληροφόρηση και το άρθρο 28 για μια (διαφορετική) εκπαίδευση. Κι αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί μια αποδομητική προσέγγιση του βιβλίου, έναντι της ερμηνευτικής που εστιάζει μόνο στο πρόσωπο του Ναβίντ.

β) Με βάση τον οδηγό της Μαρίζας Ντεκάστρο, ο οποίος συνοδεύει από την πρώτη στιγμή την έκδοση του βιβλίου.[vii] Ο οδηγός προτείνει ασκήσεις για τον /την αναγνώστη/ στρια αντίστοιχες με τις εκθέσεις που αναπτύσσονται στο περιεχόμενο του βιβλίου και αναλύει όλο το λεξιλόγιο που συσχετίζεται με το παιδί πρόσφυγα (άσυλο, διαβατήριο, πόλεμος, δικτατορία, δικαιώματα, κα).Στη βάση του οδηγού μπορούν να γίνουν δραματοποιήσεις, θεατρικά δρώμενα, παραστάσεις κλπ.

γ) Με βάση τη διαθεματικότητα, καθώς το βιβλίο ξεπερνά την μονοθεματικότητα του προβλήματος της προσφυγιάς και αναφέρεται σε ζητήματα γενικότερα πολιτειότητας [citizenship], όπως είναι – μεταξύ άλλων –  το φύλο [gender], η εθνική ιστορία, η διαπολιτισμική κουζίνα, η θρησκεία, η εκτός σχολείου μάθηση [homeschooling], τα συναισθήματα, ο ρατσισμός, η πολιτική (απεργία και πορεία), η ελληνική σημαία, η δημιουργία ταινιών από τα παιδιά,  ο επαγγελματικός προσανατολισμός και ο εκφοβισμός [ bullying].

δ) Με βάση την δημοσιογραφική προσέγγιση με τη μορφή αναδυόμενου ή κατευθυνόμενου project. Μια τέτοια περίπτωση είναι η προσέγγιση που υιοθετήθηκε από το σχολικό έντυπο «Οι φιλίες των παιδιών» (2008/2013), η οποία συνδυάζει την πολιτειότητα με τα ΜΜΕ, τις συλλογικές δράσεις με το μάθημα της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής, το ρεπορτάζ, με την παραγωγή κειμένων και την διάκριση προσωπικής και κοινής γνώμης με την αντισταθμιστική στην κυρίαρχη δημοσιότητα.

ε) Με βάση το ηλεκτρονικό παιχνίδι που έχει γίνει πρόσφατα [www.navid.gr] για να δείξει τον τρόπο μετάβασης στη χώρα υποδοχής και τα προβλήματα που συναντά ο πρόσφυγας. Στη συνέχεια μπορούμε να έχουμε δράσεις για παράδειγμα στο Πεδίο του Άρεως, όπου εκεί αφίχθηκαν οι πρόσφυγες και παλιά, το 1922, αλλά και τη χρονιά που μας πέρασε, το 2015. Το άλσος είναι μια αναμέτρηση του Πολέμου με την Ειρήνη, της Εθνικής Ιστορίας με την προσφυγιά, της γεωγραφίας με το πέρασμα των συνόρων και του Θεού και με την πολιτική. Οι δράσεις με τη «Λοξή Τάξη» Ζάφου Ξαγοράρη και το «Σκασιαρχείο» το 2015 στο Πεδίο του Άρεως θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν μια ζωντανή αφήγηση του βιβλίου του Πάνου Χριστοδούλου για να πετύχουμε το «ζώντας μαζί».

Μια με την συμμετοχή των παιδιών των προσφύγων στα σχολεία μας καλούνται να αλλάξουν και τα ίδια .Η πολιτειότητα των παιδιών, η συνύπαρξη, η λογοτεχνία ως κατασκευή και ως πραγματικότητα των ορίων μας για έναν κόσμο που ανοιγόμαστε σ’ αυτόν φαινομενολογικά και ετοιμάζουμε τα παιδιά γι’ αυτόν, μέσα από τη σύμπραξη ανθρώπινου και πολιτικού δικαιώματος, είναι οι στόχοι της δουλειάς μας. Στη πράξη αυτό που μας απασχολεί ήταν και είναι το ζήτημα του πώς μπορούμε να έχουμε μικρούς εθνογράφους της επικοινωνίας, οι οποίοι θα είναι ικανοί να βιώνουν τον εαυτό τους ως παραγωγό ιστοριών, αφηγήσεων, μεταφράσεων και διαμεσολαβητών ανάμεσα στις κουλτούρες.[viii] Οι συνεντεύξεις του συγγραφέα στα διάφορα έντυπα μπορούν να χρησιμοποιηθούν περισσότερο για την ερμηνευτική προσέγγιση του βιβλίου: για τα προβλήματα των προσφύγων, το πρόβλημα του ασύλου στην Ελλάδα και την κεντρική ιδέα του βιβλίου με την μορφή της εξέλιξης της ιστορίας του Ναβίντ. Ο Ναβίντ και ο Άλκης, οι δύο ήρωες της ιστορίας,  έχουν μια σχέση που δεν σταματά στη φωνή που δίνει ο ένας στον άλλο, γιατί ο Ναβίντ δεν έχει φωνή, αλλά διερευνά το μέλλον του ελληνικού σχολείου, την συνύπαρξη, τα μαθήματα, την παράδοση και την ιστορία. Με τον Ναβίντ έχουμε την ελπίδα ότι κάτι θα αλλάξει κι ερμηνεύουμε τον κόσμο ως προς την κεντρική ιδέα του βιβλίου. Ενώ στο πρόσωπο του Άλκη στο βιβλίο και την δική του αστεία αλλά συγχρόνως νεοφιλελεύθερη αντίληψη της κατ’ οίκον διδασκαλίας, μαζί όμως με τα δικαιώματα της ελευθερίας (άρθρα της Σύμβασης 12 – 17), έχουμε μια αποδομητική προσέγγιση για το σχολείο, έτσι όπως το ονειρευόμαστε με τα παιδιά, ένα σχολείο που μεταβαίνει από το δικαίωμα στο αγαθό, ένα σχολείο με διαδρομές στην πόλη, ένα σχολείο της κοινότητας.[ix] Ο Άλκης είναι η ιδέα για την δημιουργία του «Σκασιαρχείου» και η αφορμή για τον εκ νέου στοχασμό για την ελληνική εκπαίδευση. Οι συλλογικές δράσεις που πραγματοποιήθηκαν όλα αυτά τα χρόνια μαζί με τα παιδιά, όπως και η έκδοση του βιβλίου «Τα παιδιά – πουλιά των Εξαρχείων» (2013) ή του λογοκριμένου Αναγνωστικού «Οι φιλίες των παιδιών» (2014), μέσα από τις μετακινήσεις των παιδιών σε άλλους χώρους γύρω από το 35ο Δημοτικό Σχολείο – όπως για παράδειγμα, το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες και την «Πυξίδα», το Κέντρο Πρόληψης «Παλλάς – Αθηνά», το Πολυτεχνείο, το 5Ο και το 46Ο Γυμνάσιο Αθηνών, το Θέατρο Εξαρχείων, το Πάρκο Ναυαρίνου, το Πεδίο του Άρεως, την Μπλε Πολυκατοικία και το ΚΕΘΕΑ,  – αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης Κριτικής και Θεσμικής Παιδαγωγικής που αλλάζει το σχολείο τώρα, καθώς και μιας αρχιτεκτονικής σύλληψης με συναισθηματικούς δεσμούς με την κοινότητα.

Το σχολείο δεν είναι μόνο ένα κτίριο. Κι αυτό το έχουμε κατακτήσει. Γι’ αυτή την κοινότητα της ελευθερίας έναντι της ασφάλειας κι αυτή της επιθυμίας και της ευτυχίας έναντι της ελευθερίας, εργαζόμαστε. Κι αυτό είναι το σχολείο της κοινότητας στο οποίο συμμετέχουμε. Η ελπίδα μας (μετά την μεγάλη ελπίδα) έρχεται με μια μικρή βάρκα. Στα Εξάρχεια των 6 δομών, 250 περίπου παιδιά περιμένουν την εγγραφή τους. Ένα δίκτυο ευαίσθητων ανθρώπων, διευθυντών σχολείων με την παρουσία επίσης και του Συνηγόρου του Παιδιού, είναι ήδη έτοιμο να συζητήσει πως θα γίνει πραγματικότητα το όνειρο κι αυτών των παιδιών. Ο κίνδυνος από τον Δήμο Αθηναίων να κλείσει το 35ο Δημοτικό Σχολείο μπορεί να τερματιστεί με την εγγραφή αυτών των παιδιών. Χωρίς όμως αυτό να σημαίνει πως δεν χρειάζεται ένας εξαντλητικός διάλογος για το πώς το σχολείο μπορεί να αποφύγει να γίνει γκέτο. Γιατί, για την μεγάλη παρουσία παιδιών μεταναστών και προσφύγων και τον αποτυχημένο εξευγενισμό, οδηγήθηκε στη μη εγγραφή παιδιών με γονείς Έλληνες που δεν ήθελαν να διακινδυνεύσουν την σχολική επιτυχία του παιδιού τους με την συνύπαρξή του με παιδιά από άλλες χώρες. Κι αυτή η πτώση των εγγραφών συμβαίνει και στο 5ο Γυμνάσιο που ζητά την μεταστέγασή του. Η καθυστερημένη ελληνική ιθαγένεια και η υπηκοότητα για όλα τα παιδιά που μόλις ψηφίστηκε το 2015 μπορεί να είναι η αντιστροφή αυτού του κλίματος. Όμως το πώς θα κατανεμηθούν τα παιδιά στα Εξάρχεια είναι ένα πρόβλημα προς λύση, ειδικά όταν από κάποια σχολεία μπορούν να διατυπωθούν αντιρρήσεις προκειμένου να διαφυλάξουν τον «εξευγενισμένο» χαρακτήρα τους. Στο μέλλον πολλά παιδιά μπορεί να μάθουνε τελικά ότι στερήθηκαν τη γνωριμία τους με αλλά παιδιά, ακριβώς γιατί η αυθεντία των γονιών και της διοίκησης ήταν ανώτερη από την παιδική φιλία. Η δημοσιότητα όμως που έχει πάρει το 35ο Δημοτικό Σχολείο μπορεί να βοηθήσει στη δημιουργία ενός στοχασμού ανοιχτού τόσο για αυτοκριτική των μεγάλων όσο και για την διαμόρφωση καινούριων εκπαιδευτικών πολιτικών. Έτσι ώστε, όταν έρχονται οι εκπαιδευτικές πολιτικές του Υπουργείου Παιδείας, να μην τις αισθανόμαστε ως ξένες αλλά ως δικές μας. Κι όταν το σχολείο το επιβουλεύεται ο δήμος οι αντιστάσεις που θα συνεγείρονται θα αφορούν περισσότερους χώρους για τα παιδιά, ορατότητα των παιδιών στη πόλη, πάρκα, διαδρομές, ποδήλατα και συμμετοχικό σχεδιασμό που να ευνοεί την επικοινωνία, την συνύπαρξη, την από – σχολειοποίηση και την μετάβαση από την παιδική ηλικία στην υποκειμενικότητά τους. Ακόμη κι οντά στη θέση ενός σχολείου προτείνει ένα σχόλιο ειδικής αγωγής κι αυτό δημιουργεί επιπτώσεις, όπως την έξωση των προσφύγων από έναν άλλο χώρο, αυτό δεν σημαίνει ότι ο σκοπός αγιάζει τα μέσα. Θέλουμε πιο πολλά σχόλια, αυτό βγαίνει ως συμπέρασμα. Έτσι μπορούμε να έχουμε κι ένα υπαίθριο σχολείο της κοινότητας και στο Πεδίο του Άρεως που θα μας ενώνει όλους/ ες μαζί με τα παιδιά.

 

Ο Χαράλαμπος Μπαλτάς, είναι δάσκαλος στο 35ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών. Συμμετέχει στην Παιδαγωγική Ομάδα «Το Σκασιαρχείο – Πειραματικοί Ψηλαφισμοί για ένα Σχολείο της Κοινότητας και στο περιοδικό «Παιδεία και Κοινωνία» (2010/2016). 

[i] Για μια πρώτη δημοσιευμένη ανάγνωση του βιβλίου δες Χαράλαμπος Μπαλτάς,  «Ο άλλος στη λογοτεχνία και στη ζωή: για το βιβλίο του Πάνου Χριστοδούλου Ο Ναβίντ δεν ήρθε για  διακοπές (2007)», περιοδικό Σύγχρονη Εκπαίδευση, τχ. 170, Αθήνα 2012.

[ii] Η ποσόστωση συμμετοχής παιδιών από άλλες χώρες ξεπερνά το 90% και των παιδιών με Έλληνες γονείς είναι κάτω από 10%. Η ελληνική οικογένεια κι όταν ακόμη μένει στα Εξάρχεια, ακόμα κι αν είναι πολιτικά ριζοσπαστική, δεν επιλέγει το σχολείο της γειτονιάς. Για την ευρωπαϊκή (γαλλική) μορφή αυτού του φαινομένου δες Κριστόφ Γκιλουί, «‘Ζώντας μαζί’ ή χωριστά; (Η πολυπολιτισμικότητα και η ρήξη του κοινωνικού δεσμού)», μετάφραση Ν. Γιαννίκας, περιοδικό Πρόταγμα, τχ. 8, Νοέμβριος 2015, σελ. 114 – 147.

[iii] Στον διαγωνισμό δημιουργικής γραφής των εκδόσεων «Κέδρος» το πρώτο βραβείο δόθηκε στην μαθήτρια του 35ου Δημοτικού Σχολείου Κωνσταντίνα Μητσάκη, με το κείμενό της «Μια βαλίτσα γεμάτη όνειρα».

[iv] Δες Χαράλαμπος Μπαλτάς, «Διοίκηση και Ανταγωνιστική Παιδαγωγική. Σχέσεις εξουσίας στο 35ο  Δημοτικό Σχολείο Αθηνών  (2001/2010)», περιοδικό Σύγχρονη Εκπαίδευση, τχ. 168, Ιανουάριος – Μάρτιος 2012, σελ. 51 – 77.

[v] Δες Μπάμπης Μπαλτάς, «21 Μαρτίου», περιοδικό «Παιδεία και Κοινωνία», Κυριακάτικη Αυγή 3/4/2016, τχ. 106, σελ. 5.

[vi] Για την διαφορά μεθοδολογίας δες Χαράλαμπος  Μπαλτάς, «Ο Derrida είναι νεκρός!», περιοδικό Στίγμα, τχ. 15, Φεβρουάριος – Μάρτιος 2005, σελ. 81 – 88.

[vii] Ο οδηγός βρίσκεται σε ηλεκτρονική μορφή στην ιστοσελίδα www.kedros.gr. Δες επίσης  Μαρίζα Ντεκάστρο, «Ένα προσφυγόπουλο στη ζούγκλα του σχολείου», εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, 24-25/5/2008, σελ. 13. Επίσης Αριάδνη Μοσχονά (2008), «Ένα ταξίδι γεμάτο κινδύνους σε μια ξένη χώρα, σε μια δεύτερη πατρίδα», περιοδικό infoΠαιδεία, τχ. 11, Ιανουάριος – Φεβρουάριος, σελ. 11.

[viii] Για τέτοια ζητήματα δες Ann Egan – Robertson, «Πρέπει να κάνουμε τις ερωτήσεις μας και να λέμε τις ιστορίες μας: Εθνογραφία και κατασκευή της ατομικότητας», στο  Ann Egan – Robertson και David Bloome (επιμέλεια), (2001), Γλώσσα και πολιτισμός: Οι μαθητές/ τριες ως ερευνητές/ τριες, μετάφραση Μαντώ Κάραλη, Αθήνα: Μεταίχμιο, σελ. 359 – 390.

[ix] Μπάμπης Μπαλτάς, «Για ένα σχολείο της κοινότητας. Το παράδειγμα του 35ου Δημοτικού Σχολείου», περιοδικό Λεύγα, τχ 8, 2012, σελ. 55 – 60.

 

Advertisements