Η πρόσληψη του Celestin Freinet στην Ελλάδα

image00001

Η πρόσληψη του Celestin Freinet στην Ελλάδα: η παιδαγωγική του από τον μεσοπόλεμο μέχρι την μεταπολίτευση

του Χαράλαμπου Μπαλτά

Η παιδαγωγική του Celestin Freinet στην εκπαίδευση στην Ελλάδα  βρίσκεται μεταξύ των ιταλικών, αγγλοσαξονικών, ρώσικων και των γερμανικών επιρροών της Νέας Αγωγής. Τα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι στην Ελλάδα του μεσοπόλεμου υπερτερούσε η γερμανική επιρροή[1] για τα ζητήματα που άπτονται του Σχολείου Εργασίας, των μαθητικών κοινοτήτων, του σχολικού κήπου και της ψυχολογίας του παιδιού.[2] Το όνομα του δεν είναι στην ελληνική ιστορία της εκπαίδευσης. Ο Celestin Freinet είναι το κύριο όνομα της μειοψηφούσας γαλλικής επιρροής και ο κυριότερος εκφραστής αυτής της παιδαγωγικής στην Ελλάδα που αργότερα πήρε το όνομα της θεσμικής παιδαγωγικής. Το κείμενο εδώ αποβλέπει στην ορατότητα αυτής της παιδαγωγικής και στην αποκατάσταση της αφήγησης για το έργο του στα ελληνικά συμφραζόμενα.

Η πρόσληψη του Freinet γίνεται σε τρεις φάσεις. Η πρώτη φάση είναι στον μεσοπόλεμο (1925 – 1940) και στην αντίσταση (1944), η δεύτερη στη μεταπολεμική κοινωνία (1950 – 1967) και η τρίτη στην δικτατορία (1967 – 1974), στην μεταπολίτευση (1974 – ) και στα χρόνια της ελληνικής κρίσης (2010- ). Στον μεσοπόλεμο τα κύρια χαρακτηριστικά της μεθόδου του αφορούν το τυπογραφείο και την αλληλογραφία. Ο κινηματογράφος θεωρήθηκε αρνητικό μέσο για την παιδική ηλικία και πολύ σπάνια σχολεία τον εισάγουν. Το τυπογραφείο είναι ο κυριότερος τρόπος πρόσληψης του Freinet την δεκαετία του ’30 μαζί με την αλληλογραφία. Στη δεύτερη φάση, στα χρόνια που ακολουθούν τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, ο Freinet  διαβάζεται για την ψυχολογία του παιδιού και την δυναμική των ομάδων. Η τεχνική για την δυναμική των ομάδων και οι σχέσεις του σχολείου με την οικογένεια ή το κοινωνικό συμβόλαιο στις σχέσεις των παιδιών μεταξύ τους, είναι αυτό που θα απασχολήσει την μετεξέλιξη της παιδαγωγικής του από τους επιγόνους του σε θεσμική παιδαγωγική, την δεκαετία του ’60.  Η τρίτη φάση είναι η ελληνική μεταπολίτευση (1974 – ), με την εξέγερση του 1973 των φοιτητών που ως άλλος γαλλικός Μάης του ’68 θα επαναφέρει την έμφαση στην αντιαυταρχική εκπαίδευση, στην ελεύθερη έκφραση των παιδιών και στην αντισυμβατική σχολική ζωή. Ο Freinet στην ελληνική μεταπολίτευση (1974 -) είναι η απάντηση στις αναπαραγωγικές θεωρίες όπως αυτή του Althusser.[3] Έτσι προσλαμβάνεται στην ελληνική μεταπολίτευση, μέσα από το βιβλίο του που μεταφράζεται, Το σχολείο του λαού (1977). Τα χρόνια που ακολουθούν οι ιδέες του αφορούν το τυπογραφείο, την κριτική στα έτοιμα αναγνωστικά, την έμφαση στη μητρική γλώσσα, τον κινηματογράφο από τα παιδιά και τη θεσμική παιδαγωγική. Οι ιδέες του συνεχίζουν την πορεία τους στα χρόνια της ελληνικής κρίσης (2010 -) με την προβολή ταινιών που αφορούν τη ζωή και το έργο του, καθώς και με την δημιουργία της Παιδαγωγική Ομάδας «Το Σκασιαρχείο – Πειραματικοί Ψηλαφισμοί για ένα Σχολείο της Κοινότητας». Η ταινία του Jean – Paul  Sanois, Σκασιαρχείο (1949), μετά την προβολή της το 2010, έχει αφήσει ανοιχτό ένα πεδίο σημασιών για την αποσχολειοποίηση [deschooling], τα δικαιώματα του παιδιού και την αρχιτεκτονική σύλληψη του τρίπτυχου τάξη – αυλή – κοινότητα. Μια ριζοσπαστική παιδαγωγική καλείται εκ νέου να μιλήσει ανοιχτά για το σχολείο της (συν)εργασίας, τις συλλογικές δράσεις στα σχολεία και την πολιτειότητα. Είναι η παιδαγωγική που μπορεί να συνδεθεί με το σχολείο της κοινότητας [Community School], μέσα από τη χρήση αντισταθμιστικών πολιτισμικών πρακτικών στον κυρίαρχο πολιτισμό και με τον συμμετοχικό σχεδιασμό των παιδιών, έτσι ώστε το σχολείο να είναι μια κριτική συνομιλία με την πολιτική, την ενηλικίωση και την κοινότητα. Είναι η παιδαγωγική που μπορεί να συνδεθεί με τον κοινωνικό μετασχηματισμό, την παραγωγή της υποκειμενικότητας και την σχολική κουλτούρα της αφής, του υλισμού των αισθήσεων, της συμμετοχικής παρατήρησης και της (συν)εργασίας.

Η μεθοδολογία αυτού του κειμένου στηρίζεται στη θεωρία της πρόσληψης [receprion theory], στο θεωρητικό υπόβαθρο της μετάφρασης και στη μελέτη συγκεκριμένων περιπτώσεων προσώπων στους θεσμούς και τη δημόσια σφαίρα που έχουν τον ρόλο του κοινωνικού μετασχηματιστή.[4]  Πρόκειται για την ενσυνείδητη κοινωνικό – πολιτική δράση [agency], όπου οι δρώντες [agents] έχουν ρόλους παιδαγωγικούς, διανοητικούς και πολιτικούς. Η μετάφραση συσχετίζεται με τη νεωτερικότητα και ανοίγει διάλογο με την παράδοση,[5] καθώς φέρνει καινούριες ιδέες οι οποίες συναρθρώνονται ή έρχονται σε αντίθεση, με το έδαφος των προηγούμενων. Η πρόσληψη ή η υποδοχή των νέων ιδεών συσχετίζεται με τις παραδόσεις που συναντούν και τις υποκειμενικότητες που τις υιοθετούν. Η πρόσληψη είναι από μόνη της μια ιστορική σύντηξη οριζόντων [confussion of horrizons], μια ερμηνευτική όπως θα μας έλεγε και ο Gadamer.[6] Ο Celestin Freinet, με τον τρόπο που απαντάται στα κείμενα είναι πιο κοντά στην μειοψηφική παρουσία, στη παραπομπή, στη διαφυγή του κειμένου, έτσι όπως μιλά γι’ αυτήν ο Derrida.[7] ανάμεσα στην κεντρική ιδέα της ερμηνευτικής του Gadamer και της αποδόμησης του Derrida, πιο ταιριαστή στον  Freinet είναι η τελευταία. Η απουσία του στην Ελλάδα μέσα στο κλίμα του αντικομουνισμού, αλλά και η παρουσία του σε περιόδους όπως αυτή της ελληνικής κρίσης (2010 -) είναι μια ευκαιρία για την εκ νέου ανάγνωση των ιδεών του και των επιπτώσεων τους στο έργο των εκπαιδευτικών.

Η πρόσληψη του Celestin Freinet στον μεσοπόλεμο

Η παιδαγωγική του Freinet  είναι μια (συν)εργατική παιδαγωγική στην  εκπαίδευση, η οποία σήμερα συνεχίζει τη δράση της στη Γαλλία και στον κόσμο με τις παιδαγωγικές συναντήσεις του Συνεργατικού Ινστιτούτου του Μοντέρνου Σχολείου (ICEM) και της Διεθνούς Ομοσπονδίας των Κινημάτων για το Μοντέρνο Σχολείο (FINEM). Κύριο χαρακτηριστικό της είναι τα υλικά (διάταξη του χώρου, επίπλωση, χαρτί, αρχεία, βιβλιοθήκη), οι τεχνικές, όπως του τυπογραφείου, του πλάνου εργασίας, του συμβουλίου τάξης και της αλληλογραφίας. Μια παιδαγωγική, η συνομιλεί ευθέως με τα κοινοτικά σχολεία του Αμβούργου την δεκαετία του ’20 και έχει τις αναφορές της στα παιδαγωγικά ζητήματα που ανέδειξε ο Makarehko με τον σταθμό «Μάξιμ Γκόρκι» και όλους τους πειραματισμούς του μεσοπολέμου. Αυτό που απασχολεί τον Freinet είναι η επιδίωξη ενός σχολείου που θα ενώνει την πνευματική με την χειρωνακτική εργασία. Αλλά αυτό που τον κάνει διαφορετικό είναι πως δεν περιμένει την μεγάλη επαναστατική στιγμή για να βάλει μπροστά το έργο του. Αυτό σημαίνει πως το σχολείο μπορεί να αρχίσει στην πράξη τώρα. Κι αυτό σημαίνει, μεταξύ άλλων, συλλογικές δράσεις με τα παιδιά, συμβούλιο τάξης, πλάνο εργασίας, δημόσια σφαίρα, εφημερίδες, βιβλιοθήκες και λόγο στα παιδιά. Αυτός ο ιστορικός τρόπος σκέψης είναι και ο σημερινός τρόπος να σκεφτόμαστε, εδικά στην Ελλάδα της κρίσης.

Ο Celestin Freinet, μεταφράζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα από εκπαιδευτικούς που ανήκουν στην «Διεθνή των Εργατών της Παιδείας», συμμετέχουν στο κίνημα της Νέας Αγωγής και εμπνέονται από τα ιδεώδη της ρώσικης επανάστασης. Μεταφράζεται στο διάστημα μεταξύ δύο γενεών, του ’20 και του ’30. Η γενιά του ’20 ήταν αυτή που εισηγήθηκε το Σχολείο Εργασίας, την παιδαγωγική της σχολικής κοινότητας, την ριζοσπαστική αντίληψη της «Αγωγής του Πολίτη» και την σχέση του συνδικαλισμού με τα κοινωνικά και πολιτικά δικαιώματα και τα ιδεώδη του κομμουνισμού. Η γενιά του ’30, αντιθέτως, χωρίς να είναι ενοποιημένη, κινούμενη μεταξύ ατομισμού και συλλογικής πρόσληψης της ταυτότητάς της, ανταποδοτική ως προς την Ευρώπη αλλά και με μια μόνιμη αίσθηση πρόσληψης της ελληνικής κοινωνίας ως ελλειπτικής ως προς την Ευρώπη, ήταν σαφώς αντικομουνιστική και πολιτικά αδιέξοδη. Οι παιδαγωγικές αρχές αυτής της γενιάς αφορούσαν τον μοντερνισμό στην αρχιτεκτονική των σχολικών κτιρίων στο πνεύμα του Le Corbusier, την συνεργασία παιδαγωγικής και αρχιτεκτονικής, την κυκλοφορία αναγνωστικών βιβλίων, τη δημιουργία σχολικών κοινοτήτων και την εισαγωγή της πολιτικής στα σχολεία, στο πλαίσιο των γερμανικών κυρίως επιδράσεων. Η παρουσία του  Freinet είναι και στις δύο δεκαετίες, πιο πολιτική στην πρώτη και πιο εφαρμοσμένη στη δεύτερη.

Ο Freinet συμμετείχε στη «Διεθνή των Εργατών της Παιδείας» (ΔΕΠ),  στη Γαλλία το 1925, εκεί που συμμετείχε και ο Θοδωρής Βλιζιώτης, ο πρώτος μεταφραστής του στην Ελλάδα, στο περιοδικό Νέα Αγωγή (1926).[8] Τη χρονιά αυτή είχαν πάει ο Θοδωρής Βλιζιώτης, ο Ιορδάνης Ιορδανίδης και η Ρόζα Ιμβριώτη, όμως αυτός που ανέλαβε το μεταφραστικό έργο ήταν ο Θοδωρής Βλιζιώτης. Το περιοδικό Νέα Αγωγή (1925 – 1928) και η παιδαγωγική του ομάδα ήταν κομμουνιστές που εκφράζανε τη γραμμή του Εκπαιδευτικού Ομίλου, αλλά και του Κομουνιστικού Κόμματος Ελλάδας.  Αυτή η ομάδα που έφερε για πρώτη φορά τον Freinet στην Ελλάδα, μετά την αποχώρηση της Ρόζας Ιμβριώτη, θα μετεξελιχθεί στην συνέχεια σ΄ αυτό που αποκλήθηκε «Αριστερή Παράταξη των Δασκάλων»,[9]την πρώτη πολιτική έκφραση της αριστεράς στον συνδικαλισμό των εκπαιδευτικών. Ουσιαστικά ο Freinet μεταφράζεται στην Ελλάδα ως μέλος της «Διεθνούς των Εργατών της Παιδείας» που είχε ως βασικές επιδιώξεις της την κριτική στον πόλεμο, την συνεργασία της «Διδασκαλικής Ομοσπονδίας Ελλάδας»(ΔΟΕ) με την «Διεθνή των Εργατών της Παιδείας», αποβλέποντας στην συνεργασία των δασκάλων όλου του κόσμου.[10] Είναι η περίοδος της πλήρους διάκρισης αστικού/ εργατικού κόσμου, η οποία αντανακλάται στις μεταφράσεις αυτής της περιόδου από την ομάδα που εισήγαγε τον Freinet στην Ελλάδα.[11] Ο Freinet εισάγεται ως κομμουνιστής κι ως δάσκαλος του τυπογραφείου και του «Σχολείου Εργασίας». Ο Θοδωρής Βλιζιώτης είναι ο πρώτος μεταφραστής του στην Ελλάδα. Το όραμα για μια εκπαίδευση των εργατών είναι στο προσκήνιο. Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου του Freinet  για το «Ενιαίο Σχολείο στην Ρωσία» (1931) στο περιοδικό «Πρωτοπόροι» (διευθυντής Πέτρος Πικρός).[12] Αυτές οι μεταφράσεις είναι και η πιο πολιτική στιγμή της εισαγωγής των ιδεών του, καθώς αυτά που θα ακολουθήσουν θα αποσιωπήσουν τις κομμουνιστικές αναφορές για το πρόσωπό του.

Στην πράξη όμως οι ιδέες του μπαίνουν σε εφαρμογή τέλη της δεκαετίας του ’20 και την δεκαετία του ’30. Ο Τζάνος Τσαγκιάς, ο πρώτος δάσκαλος που αλληλογραφεί με τον Freinet το 1929, ήταν αντιπρόεδρος της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας Ελλάδας (1928) την χρονιά των κινητοποιήσεων των δασκάλων με αιτήματα την εναρμόνιση της ιδιότητας του δημόσιου υπαλλήλου με την ιδιότητα του πολίτη, με κατάληξη βέβαια τη συντηρητική πολιτική του ιδιώνυμου (ν. 4225/ 1929), του νόμου που έκανε δυνατές τις εκτοπίσεις των δασκάλων για λόγους πολιτικής ασφάλειας του καθεστώτος από την κομμουνιστική προπαγάνδα. Έτσι, την δεκαετία του ’30 έχουμε τις πρώτες προσπάθειες Ελλήνων εκπαιδευτικών να γνωρίσουν και να εφαρμόσουν την μέθοδο Freinet, οι οποίες όμως είναι διαφορετικές από το αίτημα για μια προλεταριακή εκπαίδευση της προηγούμενης περιόδου. Οι εκπαιδευτικοί που αναλαμβάνουν να εφαρμόσουν τις ιδέες του Freinet, δεν έχουν ευθεία σχέση με τις κομμουνιστικές ιδέες ή το κομμουνιστικό κόμμα. Έχουν όμως σχέση με την εργατική τάξη, την πρόοδο, την παιδοκεντρικότητα και την καινοτομία. Ο δάσκαλος Τζάνος Τσαγκιάς μεταφράζει πρώτος το βιβλίο του Freinet, «Όχι πια αναγνωστικά – Το τυπογραφείο στο Δημοτικό Σχολείο» (1933) με πρόλογο του ίδιου του Freinet, με τον οποίο έχει αλληλογραφία.[13] Τα σχολεία που αποκτούν τυπογραφείο μέσα στο ίδιο το σχολείο, είναι αυτά της Καλογρέζας και της Ελευθερούπολης, στη Νέα Ιωνία, μια περιοχή προσφύγων, μεταναστών και φτωχών ανθρώπων.[14] Είναι ακόμη και το Μαράσλειο Διδασκαλείο που αποκτά τυπογραφείο με τον δάσκαλο Γιάννη Ζομπανάκη, ο οποίος ταύτισε το έργο του με την «Αγωγή του Πολίτη» και την εισαγωγή της στο σχολείο. Οι ιδέες του Freinet, ενώ επιδοκιμάζονται παιδαγωγικά, εφαρμόζονται περισσότερο από πρόσωπα που δεν έχουν ευθεία σχέση με τον κομουνισμό,  όπως από τον δάσκαλο  Τζάνο Τσαγκιά, ο οποίος ήταν προοδευτικός αλλά όχι κομουνιστής. Η περίπτωση αυτού του δασκάλου είναι σημαντική γιατί σώζονται τα κείμενα των παιδιών, από τα οποία μπορούμε να αντλήσουμε πληροφορίες για τη θεματολογία και το παρεχόμενο της ελεύθερης έκφρασής τους. Ο Τζάνος Τσαγκιάς εξέδιδε και το δεκαπενθήμερο περιοδικό Η Ζωή μας (1930 – 1933), συνεπής με τις ιδέες του Freinet. Την αλληλογραφία του Τζάνου Τσαγκιά με τον  Freinet. και τα πρώτα κείμενα των παιδιών με την μέθοδο του Freinet τα έχουμε στην έκδοση του βιβλίου «Όχι πια αναγνωστικά» (1933). Σε μια περίοδο που όλοι οι εκπαιδευτικοί της γερμανικής παιδαγωγικής εξέδιδαν αναγνωστικά αυτοί οι δάσκαλοι μιλούσαν για το τέλος τους! Αυτός ο δάσκαλος εφαρμόζει την παιδαγωγική στα προσφυγόπουλα της Νέας Ιωνίας και της Καλογρέζας στο πλαίσιο της αντίληψης του για το Σχολείο Εργασίας, μέσα σε δύσκολες συνθήκες.[15] Λίγα χρόνια αργότερα, η Ρόζα Ιμβριώτη θα κάνει το πρώτο αναγνωστικό με την μέθοδο Freinet, χωρίς να το οδηγήσει στο τυπογραφείο.[16] Ας μη ξεχνάμε ότι η ίδια θα συμμετέχει συλλογικά στα αναγνωστικά «Τα παιδάκια» (1932), «Ο κόσμος του παιδιού» (1932) και θα γράψει «Τ’ αετόπουλα» (1944) στα χρόνια της αντίστασης.

Η αλληλογραφία είναι η δεύτερη τεχνική του Freinet, η οποία τίθεται σε εφαρμογή στην Ελλάδα στο τέλος του μεσοπολέμου. Στο περιοδικό Εκπαιδευτικά Χρονικά (1936–1937) έχουμε δημοσιεύσεις και από άλλους δασκάλους που εφαρμόζουν την μέθοδο της αλληλογραφίας του Freinet, όπως ο Ε. Αθανασιάδης στη Καστανιά της Βέροιας, ο Κ. Δημαράς στο Δοβρόιο Τρικάλων και ο Ε. Φέτσης στη Λευκάδα.[17] Η αλληλογραφία όμως είναι χειρόγραφη και δεν ακολουθήθηκαν και οι υπόλοιπες τεχνικές του Freinet. Για τον δάσκαλο Ευστάθιο Αθανασιάδη έχουμε μια πληρέστερη εικόνα του έργου του καθώς συσχέτισε την τεχνική της αλληλογραφίας με τη μαθητική κοινότητα των παιδιών, οδηγώντας την παιδαγωγική του στην αυτοδιαχείριση, τους συνεταιρισμούς και την άμεση δημοκρατία των παιδιών.[18]  Ωστόσο, το γαλλικό ρεύμα των ιδεών του Freinet είναι μειοψηφικό και αφορά ένα μικρό αριθμό δασκάλων. Επίσης, μέχρι και το τέλος του μεσοπολέμου οι ιδέες του Freinet αφορούσαν περισσότερο τις τεχνικές παρά τις πολιτικές αναφορές του. Αυτό φαίνεται μέσα από τα πρόσωπα που χρησιμοποιούν την παιδαγωγική του, τα κείμενα και τη δημόσια σφαίρα του μεσοπολέμου. Αν θα μπορούσε να έχει ριζοσπαστικά χαρακτηριστικά, αυτό αφορά την πρόσληψη του πρώτου άρθρου του που μεταφράζεται στο περιοδικό Νέα Αγωγή (1926) κι αργότερα με την ισχνή παρουσία του στο περιοδικό Πρωτοπόροι (1931) και Νέοι Πρωτοπόροι (1934), την περίοδο της αναστολής του εκπαιδευτικού του έργου στο σχολείο στη Γαλλία.[19] Τέλος, στο περιοδικό Παιδεία (1936) του Μίλτου Κουντουρά σε άρθρο του πρώτου μεταφραστή του στην Ελλάδα Θοδωρή Βλιζιώτη έχουμε πάλι την παρουσία του που αφορούσε ζητήματα χορτοφαγικής διατροφής.[20]

Αξίζει να αναφερθούμε και στα χρόνια που ακολουθούν μετά το μεσοπόλεμο, τα χρόνια της αντίστασης στον ναζισμό. Το πνεύμα για το προλεταριακό σχολείο και για τον αντιφασιστικό αγώνα ήταν αυτό που επικράτησε στην Ευρώπη από τους ανθρώπους αυτούς που εργάστηκαν στο μεσοπόλεμο για ένα άλλο κόσμο ειρηνικό. Κυρίως αυτός ο αγώνας είχε τα πολιτικά χαρακτηριστικά του κομμουνισμού ενάντια στο φασισμό. Από το τυπογραφείο του Freinet επιβιώνει το πνεύμα του. Η εφημερίδα τοίχου των παιδιών στα σχολεία ή τους τοίχους των γειτονιών, ήταν η ελεύθερη έκφραση των παιδιών κατά του φασισμού, όπως την επιζητούσε ο ίδιος ο Freinet, αλλά αυτή δεν πιστώθηκε σ’ αυτόν.[21] Η λογική του τυπογραφείου υλοποιείται στα χρόνια της Εθνικής Αντίστασης (1941 – 1944) από τους ανθρώπους των αστικών μεταρρυθμίσεων των προηγούμενων χρόνων. Η εμπειρία του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ) ανέδειξε πλευρές της οικειοποίησης του τυπογραφείου, της σχολικής ζωής και της κοινότητας, χωρίς όμως να έχουν γίνει ευθείες αναφορές στο όνομά του. Η δημιουργία των βιβλίων Τ’ αετόπουλα (1944) και η Ελεύθερη Ελλάδα (1944) έχουν το πνεύμα του τυπογραφείου, της διάδοσης των ιδεών της σχολικής κοινότητας και του ιδιαίτερου ρόλου του δασκάλου που συντονίζει την καθημερινή ζωή των παιδιών. Oι συγγραφείς τους, η Ρόζα Ιμβριώτη με γαλλικές και γερμανικές επιρροές και ο Μιχάλης Παπαμαύρος με γερμανικές επιρροές, έχουν τις αναφορές τους σε μια παιδαγωγική της αντίστασης, μια παιδαγωγική πατριωτική, προπαγανδιστική και αντιφασιστική. Αυτό που χαρακτηρίζει τους δασκάλους αντίστασης στην  γερμανική κατοχή στην Ελλάδα είναι αυτό που χαρακτηρίζει και τον Freinet, ο αντιφασιστικός αγώνας. Οι προοδευτικοί δάσκαλοι στο σύνολό τους με την λήξη του εμφυλίου πόλεμου (1949) τελειώνουν και το έργο τους.[22] Στα χρόνια που ακολούθησαν, μετά την λήξη του εμφυλίου πολέμου (1949) οι ιδέες του δεν βρήκαν πρόσφορο έδαφος λόγω του έντονου αντικομουνισμού. Ο διαφορετικός τρόπος της παιδαγωγικής του Freinet δεν έγινε το κύριο ρεύμα. Η γερμανική παιδαγωγική ήταν αυτή που καθόρισε εν πολλοίς την εξέλιξη της παιδαγωγικής σκέψης στην Ελλάδα. Ήταν αυτή που συγχρόνως έδωσε το νόημα στην σχολική κοινότητα, αλλά και το πήρε πίσω όταν η κοινότητα ταυτίστηκε με την δυνατότητα τα παιδιά να κάνουν πολιτική. Η αυτοδιαχείριση των παιδιών και το ενεργητικό σχολείο ταυτίστηκαν με τον κομουνιστικό κίνδυνο. Τα ανθρώπινα δικαιώματα (1948), δεν ήταν μια ευκαιρία προβολής του «Σκασιαρχείου», αλλά μέσω της «Αγωγής του Πολίτη» (1949), μια ευκαιρία για την μετάβαση στα φιλελεύθερα ιδεώδη και την αστική δημοκρατία, με τον εκτοπισμό, την απόλυση, την φίμωση και την εκτέλεση όλων των προοδευτικών δασκάλων. Ο τρόπος που προσλήφθηκε η γερμανική παιδαγωγική ήταν πιο κοντά στη πειθαρχία, στον αυταρχισμό, στην αυθεντία του δασκάλου, στην έδρα και ην τιμωρία.

O  Celestin Freinet μετά τον β΄ παγκόσμιο πόλεμο

Στο πλαίσιο της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (1948), γυρίζεται η ταινία Σκασιαρχείο (1949) με θέμα την παιδαγωγική του μέθοδο και το έργο του Freinet διαδίδεται σ’ όλο τον κόσμο. Η Μυρσίνη Κλεάνθους – Παπαδημητρίου είναι αυτή που βλέπει πρώτη στην Γαλλία, μετά τον ελληνικό εμφύλιο (1946 – 1949) την ταινία που γυρίζεται για τη ζωή του Freinet και είναι η πρώτη που εκδίδει τη «Νέα Αγωγή» (1952), ένα τρίτομο βιβλίο – σταθμό ακόμα και σήμερα για το τυπογραφείο του και τη συνεταιριστική εκπαίδευση.[23] Στα χρόνια που έπονται του εμφυλίου πολέμου (1949) εκδίδονται τα πρώτα του βιβλία του για την ψυχολογία του παιδιού, όπως το Σχολείο και Οικογένεια (1954) [24] και Η ανιχνευτική πείρα του παιδιού και η αγωγή (1955) με πρωτοβουλία του εκδότη Γ. Α. Βασδέκη. Τα βιβλία και το περιοδικό του ίδιου εκδότη, «Σχολείο και Ζωή» (1950 – 1970), με διευθυντή έκδοσης τον Γ. Ζομπανάκη, στάλθηκαν στις βιβλιοθήκες των δημοτικών σχολείων.[25] Οι μαρτυρίες που έχουμε μέσα από διάσπαρτα κείμενα της περιόδου είναι πως πολλοί δάσκαλοι, εφαρμόζοντας τις αρχές του τυπογραφείου και  της παιδικής δημοσιογραφίας, εκδίδουν περιοδικά και παιδικές εφημερίδες.[26] Αυτό όμως που μπορεί να δει κανείς  είναι ότι στην δεκαετία του ’50 οι αναφορές με το όνομα του Freinet είναι φειδωλές, καθώς κυριαρχεί η παιδαγωγική του εντύπου για τα παιδιά κι όχι από τα παιδιά. Στο  περιοδικό «Σχολείο και Ζωή» (1954 – 1970), ενώ υπάρχουν κείμενα για τη χρήση εφημερίδας στο σχολείο, ακόμα και από τον Γ. Ζομπανάκη, σπάνια υπάρχει η μνημόνευση του Freinet.[27]

Αυτός όμως που έχει αλληλογραφία μαζί του, στο πλαίσιο της ενεργού δράσης του για εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα,[28] είναι ο δάσκαλος Χάρης Πάτσης. Η μελέτη του «Από την Έκθεση στην ελεύθερη έκφραση του παιδιού» (1950) και  «Το τυπογραφείο στο σχολείο» (1951) είναι οι πρώτες του εργασίες πάνω στο έργο του Freinet που δημοσιεύονται στο περιοδικό Το Νέο Σχολείο (1950 – 1970). Ο Χάρης Πάτσης περιλαμβάνει και μεταφρασμένα κείμενα του Freinet, όπως «Το Νέο Σχολείο είναι μια ανάγκη»(1955), «Η πειθαρχία στο σχολείο» (1955) και «Η ευνοϊκή περίοδος για την  εκπαίδευση» (1955). Την δεκαετία του ’50 το δημοσιογραφικό κείμενο για τον Freinet που μεταφράζεται από τον Γιώργο Κυριαζόπουλο είναι το «Ένα σχολείο χωρίς βιβλία και τετράδια» (1957).[29] Την δεκαετία του ’60 μεταφράζονται μια σειρά από κείμενα του  Freinet από τον Χάρη Πάτση με τίτλο «Η αγωγή βρίσκεται σε σταυροδρόμι» (1963 – 1965) και «Η παιδαγωγική εκμετάλλευση των κέντρων ενδιαφέροντος» (1965). Είναι η περίοδος των νέων κατευθύνσεων της θεσμικής παιδαγωγικής.

Αυτό που μπορεί να δει κανείς είναι πως πια δεν χρησιμοποιείται το πολιτικό πλαίσιο της προηγούμενης περιόδου, η αναφορά στον κομμουνισμό κι αυτό γιατί ο Freinet διαγράφηκε από το Κομουνιστικό κόμμα. Οι ιδέες του ενθουσιάζουν ακόμη περισσότερο στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Το προλεταριακό σχολείο του Freinet, για τους αντιπάλους του παύει να αναφέρεται στην εργατική τάξη και τον κομμουνισμό, κι έτσι γνωρίζει μεγαλύτερη διάδοση των τεχνικών του. Η πολιτική του ταυτότητα απομακρύνεται από το παιδαγωγικό έργο.[30] Ωστόσο, μια ματιά πάνω στις ιδέες του κάνει κάποιον να βλέπει τον τρόπο που συνεχίστηκε η παιδαγωγική του μέσα από την θεσμική παιδαγωγική. Η ψυχολογία του παιδιού, οι ποινές, οι τιμωρίες, τα δικαιώματα του παιδιού και η δημιουργία ομάδων γίνονται κεντρικότερα ζητήματα την δεκαετία του ’60. Ο Μάης του ’68 για την Ελλλαδα θα είναι η εξέγερση της νεολαίας στο Πολυτεχνείο, τον Νοέμβρη του 1973. Στη διάρκεια της δικτατορίας των συνταγματαρχών, τη χρονιά του Πολυτεχνείου (1973), μεταφράζεται μια συνέντευξη του μαθητή του Πωλ Μπελμπαστύ, ο οποίος αναφέρεται στην παιδαγωγική του Freinet, στο πώς τον άγγιξε, ποιο ήταν το αίτημα για την εκπαίδευση, με ποιο τρόπο εργαζόταν ως μαθητής, πώς έβλεπε την εφημερίδα που αναφέρονταν πάνω στη παιδαγωγική του και τι σήμαινε γι’ αυτόν να είναι δάσκαλος.[31]

Ο Celesten Freinet στην ελληνική  μεταπολίτευση

Η περίοδος που θα ακολουθήσει την δικτατορία των Συνταγματαρχών  στην Ελλάδα, αυτή της πρώτης φάσης της μεταπολίτευσης (1974 – 1985) θα έχει για πρώτη φορά ριζοσπαστικούς τίτλους βιβλίων για την εκπαίδευση, στο πνεύμα της αντιαυταρχικής αγωγής. Η αναζήτηση μιας διαφορετικής εκπαίδευσης, η απόπειρα πολλών εκπαιδευτικών να επεξεργαστούν το πρόβλημα της αυθεντίας, το χάσμα των γενεών, καθώς το κίνημα της νεολαίας που πήρε χαρακτηριστικά νέου κοινωνικού κινήματος με κριτική στον καπιταλισμό, είναι τα κύρια στοιχεία της νέας περιόδου.  Όμως θα περάσουν αρκετά χρόνια, μετά την δικτατορία των συνταγματαρχών,  στην πρώτη περίοδο της μεταπολίτευσης, μέχρι να εκδοθεί το σημαντικότερο έργο του, Το σχολείο του λαού (1977).[32] Είχε προηγηθεί το ενδιαφέρον παιδαγωγών και κοινωνικών κινημάτων για τη Νέα Αγωγή, καθώς η αναζήτηση μια διαφορετικής εκπαίδευσης ήταν πια ένα αίτημα που άγγιζε όλο και περισσότερους ανθρώπους. Ενδεικτικές μαρτυρίες της εποχής, όπως του Στέφανου Κολοβού, δείχνουν το ενδιαφέρον ενός εκπαιδευτικού που συσχετίζεται με τη παιδαγωγική του Freinet για την βιβλιοθήκη, την έκδοση εφημερίδας ή περιοδικού, την ενισχυτική διδασκαλία και τις εξορμήσεις της τάξης.[33] Το 1979 μεταφράζεται ένα από τα πρώτα δοκίμια του Freinet, το άρθρο του «Για ένα προλεταριακό σχολείο» (1924).[34] Συγχρόνως, στην ίδια έκδοση, μεταφράζονται τα κείμενα του Jean Oury «Μερικά προβλήματα ομάδων στην ψυχιατρική και παιδαγωγική πρακτική» (1962) και των Aida Vasquez και Ferdinad Oury «Οι παιδαγωγικές δυνατότητες της συνεργατικής τάξης» (1967) στο πλαίσιο της θεσμικής παιδαγωγικής, ανθρώπων που συνεργάζονται με τον Felix Guattari και είναι στο ρεύμα της αμφισβήτησης της επίσημης ψυχιατρικής και του ασύλου.[35] Στην Ελλάδα της μεταπολίτευσης  τα δημοσιογραφικά σχόλια που γίνονται είναι πως οι ιδέες του Freinet δεν έχουν φτάσει ακόμα.[36] Όμως οι μεταφράσεις στην μεταπολίτευση προχωρούν με γοργούς ρυθμούς και σύντομα η αγορά κατακλύζεται από βιβλία αμφισβήτησης.[37] Ειδικότερα η πρώτη περίοδος (1975 – 1985) στην Ελλάδα, μέσα από την διακίνηση τέτοιων ιδεών, μνημονεύεται ως περίοδος πειραματισμών για τα σχολεία. Το «Εργαστήρι» (1975 – 1985), ένα ιδιωτικό σχολείο που μπολιάστηκε με τις ιδέες του Freinet, ήταν ένας τέτοιος πειραματισμός.[38] Όπως και στο πλαίσιο της θεσμικής παιδαγωγικής με την Dina Borel που εργάζεται στην Ελβετία και στην Ελλάδα, έχουμε την εισαγωγή των ιδεών του Freinet για την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών. Χρησιμοποιήθηκε επίσης ο πολύγραφος για την έκδοση των σχολικών εντύπων, αλλά και τα φωτοτυπικά μηχανήματα, μόλις ήρθαν στα ελληνικά σχολεία στα μέσα της δεκαετίας του ’80 και γίνονταν παντού βιβλιοθήκες. Πάλι όμως, τα αναγνωστικά βιβλία στο σχολείο ήταν το ίδιο θέμα που τέθηκε στην μεταπολίτευση όπως και στον μεσοπόλεμο. Η κριτική είναι στο έτοιμο βιβλίο και η παιδαγωγική του Freinet προβάλλεται ως αυτή που είναι ικανή τα παιδιά να δημιουργήσουν τα δικά τους βιβλία. Το άρθρο της Καλλιόπης Ψαλίδα (1979) στο περιοδικό Σύγχρονα Θέματα για την κατάργηση των σχολικών εγχειριδίων είναι ενδεικτικό αυτής της παιδαγωγικής αντίληψης Είναι ένα κείμενο το οποίο κινείται στο ίδιο πνεύμα με αυτό του μεσοπόλεμου, το βιβλίο να μην είναι εκ των προτέρων έτοιμο.[39] Μαζί με τις παιδαγωγικές ιδέες της θεσμικής παιδαγωγικής, επίσης, οι ιδέες της κριτικής παιδαγωγικής με την μεταφορά των παιδαγωγικών αντιλήψεων του Paulo Freire, κερδίζουν συνεχώς έδαφος.[40] Ο Freire, είναι ο παιδαγωγός που εν πολλοίς σηματοδοτεί την ελληνική μεταπολίτευση, λόγω της γενίκευσης του μαζικού αλφαβητισμού και της κριτικής συνειδητοποίησης των υποκειμένων ως αίτημα των εκπαιδευτών και των εκπαιδευομένων. Από τη δημόσια σφαίρα αυτής της περιόδου επίσης γίνεται αισθητή η παρουσία μιας εναλλακτικής παιδαγωγικής με κατεύθυνση τον σοσιαλισμό, η οποία εν πολλοίς βασίζεται στις ιδέες της θεσμικής και της κριτικής παιδαγωγικής.[41] Η γενίκευση του εγχειρήματος μιας σοσιαλιστικής εκπαίδευσης, όπως σε άλλες χώρες, ήταν ένα πολιτικό αίτημα με βάση τη λαϊκή επιμόρφωση, την αυτοδιαχείριση, τον μαζικό αλφαβητισμό και την αυτομόρφωση, το οποίο έμεινε ημιτελές. Η θεσμική παιδαγωγική θα είναι σε διάλογο μαζί της με το έργο του Δημήτρη Βεργίδη, αλλά και άλλων που ακολουθούν. [42]

Η κριτική και η θεσμική παιδαγωγική είναι οι δύο πιο μεγάλες παραδόσεις μιας παιδαγωγικής της αντίστασης στην Ελλάδα και ο διάλογος ανάμεσα σ’ αυτές τις δύο παραδόσεις είναι ανοιχτός. Στα χρόνια που ακολουθούν ο Freinet διδάσκεται στα Πανεπιστήμια, αναφέρεται σ’ αυτόν τακτικά το Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Ηλικίας (ΤΕΑΠΗ) του Πανεπιστήμιου Αθηνών, γνωρίζει δημοσιεύσεις από περιοδικά (Εκπαιδευτική Κοινότητα, Στο νησί της αλφάβητου, Σύγχρονα Θέματα, Παιδεία και Κοινωνία) και εμπνέει την ίδρυση του Νεανικού Πλάνου (1998) για την παραγωγή ταινιών μικρού μήκους από τα παιδιά. Ένα από τα σχολεία που εφαρμόζει τις τεχνικές του τυπογραφείο, το λόγο στα παιδιά, την ελεύθερη έκφραση, το όχι έτοιμο βιβλίο, την βιβλιοθήκη και το συμβούλιο τάξης, είναι το 35ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών στα Εξάρχεια.[43] Ένα σχολείο που συνδύασε την παιδαγωγική του Freinet με τις Ζώνες Εκπαιδευτικής Προτεραιότητας (ΖΕΠ), όπως στο γαλλικό παράδειγμα.[44] Αρκετές σχολικές μονάδες επίσης εμπνέονται από τις ιδέες του, όπως το δίκτυο σχολείων «Συνεργατικής Μάθησης» με την ομάδα της Μίκας Φατούρου, το οποίο συνδύασε τις αρχές του δασκάλου Μίλτου Κουντουρά μ’ αυτές του Freinet. Η παιδαγωγική, σε σύγκρουση με την διοίκηση στα χρόνια της ελληνικής κρίσης (2010 -) γνωρίζει μια νέα άνθιση και ο Freinet εγγράφεται σ’ αυτήν.

DSC09818

Τώρα, στην περίοδο της ελληνικής κρίσης (2010 -), οι προβολές των τεσσάρων ταινιών για την παιδαγωγική του, «Σκασιαρχείο» (2010), «Η πατάτα – η τιμή και το κέρδος» (2012), «Ο δάσκαλος που άφηνε τα παιδιά να ονειρεύονται» (2015) και «Η μάθηση είναι ιερή! Στα πρώτα βήματα μιας τάξης Freinet» (2016) κάνουν αίσθηση και ταυτίζονται με τις επιθυμητές αλλαγές για την έξοδο από την κρίση. Η δημιουργία της Παιδαγωγικής Ομάδας «Το Σκασιαρχείο – Πειραματικοί Ψηλαφισμοί για ένα Σχολείο της Κοινότητας (2013) είναι στην κατεύθυνση της οικειοποίησης των τεχνικών του Freinet, της δημιουργίας  ενός δημοκρατικού σχολείου και μιας παιδαγωγικής της ενεργού πολιτειότητας, της πολιτικής των «κοινών», της (συν)εργασίας, του εκπαιδευτικού συνεταιρισμού και της ελεύθερης έκφρασης και της συμμετοχής των παιδιών στη λήψη των αποφάσεων στο σχολείο της κοινότητας.[45] Η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών για το σχολείο της παιδαγωγικής Freinet στο Γαλλικό Ινστιτούτο είναι ένα ακόμη κεκτημένο για την διάδοση των τεχνικών του. Το σχολείο της κοινότητας είναι ανοιχτό εισάγοντας λόγους όπως, καταπιεστές, ιεραρχίες, ρατσισμούς, ιδεοληψίες, κοινές γνώμες, δοξασίες, υποτιμήσεις, φοβίες, ολοκληρωτισμούς, ιδεολογίες, πολέμους, ανισότητες, οικογενειακές παραδόσεις, πλειοψηφίες/ μειοψηφίες, βία, θρησκείες, μητρικές γλώσσες, σώματα, σεξουαλικότητα και κρατικές πολιτικές. Αλλά αυτό που θα εισάγει θα το διορθώσει, θα το αντιγράψει, θα το μετασχηματίσει και θα το επιστρέψει εκ νέου για τη διάχυσή του πάλι στη κοινότητα,. εξάγοντας αυτή τη φορά όμως, γνώσεις, αλήθειες, συμμετοχικές παρατηρήσεις, μετρήσεις, μεταφράσεις, ενοράσεις, βλέμματα, δικαιοσύνη, κατασκευές, μιμήσεις, ρητορικές, πειθώ, ισότητες, επιθυμίες, συμπτώματα, όνειρα, συμβάντα, χειρονομίες, δημοσιότητα, αποκαταστάσεις, αναπληρώσεις, συλλογικές δράσεις, διαμαρτυρίες, διαδηλώσεις, διαδρομές στην πόλη, αφισοκολλήσεις και απόλαυση. Το τρίπτυχο αυτού του σχολείου είναι τάξη – αυλή – κοινότητα και ο στόχος του είναι η υπαίθρια διδασκαλία.[46]

Κεντρικό σ’ αυτή την αντίληψη είναι το ανοιχτό προς τα έξω σχολείο και η παραγωγή μέσα από τα υλικά δίκτυα σθεναρών σχέσεων με πολλούς ενήλικες που μπορούν να αντικαταστήσουν την απώλεια της αυθεντίας των γονιών και των εκπαιδευτικών. Βασικά στοιχεία αυτού του δημοκρατικού σχολείου είναι τα εργαστήρια, ο κήπος, ο σπόρος, οι ομάδες χωρίς αρχηγό, το συμβούλιο τάξης, η βιβλιοθήκη, η παιδαγωγική της αυλής, τα παραδοσιακά παιχνίδια, το τυπογραφείο, οι μαθητικοί συνεταιρισμοί, η υιοθέτηση χώρων εκτός σχολείου, το ποδήλατο, η αλληλογραφία, η έκδοση εντύπων, ο κινηματογράφος, το ραδιόφωνο και η άφοβη χρήση της πολιτικής. Τι μπορούμε να ρωτήσουμε σήμερα; Ίσως, αν το σχολείο θα το εγγράψουμε στον άμεσο κόσμο της κοινωνικής οικονομίας ή στον κοσμοπολιτισμό, με κύριο χαρακτηριστικό αυτό που ήδη έχουμε, την μετανάστευση και την παγκοσμιοποίηση. Οι ιδέες του  Freinet, με την δημιουργία και του «Δικτύου Συνεργατικών Σχολείων» με την παιδαγωγική του, γνωρίζουν τώρα τον ευρύτερο μετασχηματισμό της ελληνικής εκπαίδευσης. Το ελληνικό σχολείο είναι μπροστά στη πρόκληση να αναζητήσει μια (δι)εθνική και ταξική επιλογή κοινωνικού μετασχηματισμού που θα στηρίζεται στην αριστερή στροφή της ελληνικής κοινωνίας, τα κοινωνικά κινήματα, την κριτική στον θετικισμό, την συμμετοχική παρατήρηση, την κοινωνική οικονομία, την  υποκειμενικότητα, τους σχολικούς συνεταιρισμούς και την (συν)εργασία.

Ο Χαράλαμπος Μπαλτάς είναι δάσκαλος στο 35ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών, υποψήφιος διδάκτορας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, συντάκτης στο περιοδικό «Παιδεία και Κοινωνία» (2010/2017) και επιμελείται το σχολικό έντυπο «Οι φιλίες των παιδιών» (2008/2014). Είναι μέλος της Παιδαγωγικής Ομάδας «Το Σκασιαρχείο – Πειραματικοί Ψηλαφισμοί για ένα Σχολείο της Κοινότητας». babisbaltas1@gmail.com

[1] Τουλάχιστο σε τρεις ιστορίες της ελληνικής εκπαίδευσης δεν αναφέρεται καθόλου ο Celestin Freinet. Δες Χρήστου Λέφα, Ιστορία της Εκπαίδευσης, Αθήνα 1942. Επίσης Κωνσταντίνος Καλαντζής, Η παιδεία εν Ελλάδι 1935 – 1951, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2002. Επίσης  Αλέξης Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης, Το ‘ανακοπτόμενο άλμα,  Τάσεις και αντιστάσεις στην ελληνική εκπαίδευση 1833 – 2000, επιμέλεια έκδοσης Βάσω Βασιλού – Παπαγεωργίου, Μεταίχμιο Αθήνα 2013.

[2] Χαρακτηριστική είναι η προσέγγιση του Ιωάννη Γεωργόπουλου που αναφέρεται αποκλειστικά στις γερμανικές επιρροές στην παιδαγωγική. Δες Ιωάννου Σ. Γεωργόπουλου, Το πρώτον σχολικόν έτος, Θεωρία και πράξης της νεωτέρας διδασκαλίας, Εκδοτικός Οίκος Δημητράκου, Αθήνα 1932, σελ. 8 – 36.

[3] Δες Δημήτρης Βεργίδης, «Μπροστά στον εκσυγχρονισμό της εκπαίδευσης», περιοδικό Αντιθέσεις, τχ.19, Σεπτέμβριος – Οκτώβριος 1984, σελ. 27 – 34.

[4] Paul Ricoeur, Για τη μετάφραση, μετάφραση Γιώργος Αυγουστής, επίμετρο Αλεξάνδρα Λιανέρη, Πατάκης, Αθήνα 2010, σελ. 34 – 78.

[5] Η μετάφραση συμβάλλει στην έλευση της νεωτερικότητας. Για το ρόλο της μετάφρασης δες Ναόκι Σακάι, «Μετάφραση», μετάφραση Άκης Γαβριηλίδης, περιοδικό Σύγχρονα Θέματα, τχ. 108, Ιανουάριος – Μάρτιος, Αθήνα 2010, σελ. 24 – 31.

[6] Hans – Georg Gadamer, Alfons Grieder, «Σχετικά με την φαινομενολογία», μετάφραση Χαράλαμπος Μπαλτάς, περιοδικό Στίγμα,  τχ. 19, Μάρτιος 2006, σελ. 86 – 91

[7] Χαράλαμπος Μπαλτάς, «Ο Derrida είναι νεκρός!», περιοδικό Στίγμα, τχ. 15, Φεβρουάριος – Μάρτιος 2005, σελ. 81 – 88.

[8] C. Freinet, «Το σχολείο εργασίας», μετάφραση Θ.Β(λιζιώτη), περιοδικό Νέα Αγωγή, 1 – 8 – 1926, 5 στο Παναγιώτης Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα, από το 1875-1974, Τόμος Γ΄, Η εδραίωση του «μαρξισμού-λενισμού» και οι αποκλίνουσες ή οι ετερογενείς επεξεργασίες (1926 – 1955), Γνώση, Αθήνα 1933, σελ. 459.

[9] Γιάννη Κατσαντώνη, Η αριστερή παράταξη των δασκάλων στον μεσοπόλεμο, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1998.

[10] Χαράλαμπος Νούτσος, «Για μια νέα ‘Διεθνή των Εργατών της Παιδείας στην Ευρώπη’;», στο Χ. Αθανασιάδης, Αλ. Πατραμάνης (επιμέλεια), Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και εκπαιδευτικοί, Κλαδικό Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο, ΙΝΕ – ΓΣΕΕ, Αθήνα 2003, σελ. 172 – 190.

[11] Δες Joseph Boyer, Αστική και προλεταριακή ηθική, μετάφραση Δώρου Γιώτη (ψευδώνυμο του Θ. Βλιζιώτη), Αθήνα 1927. Ρόζα Ιμβριώτη (μετάφραση), Το ενιαίο σχολείο εργασίας στην Ρωσία, Τα επίσημα εκπαιδευτικά προγράμματα, Αθήνα 1928. Για το βιογραφικό του Θοδωρή Βλιζιώτη, του Ιορδάνη Ιορδανίδη και της Ρόζας Ιμβριώτη δες Γιώργος Γάτος (επιμέλεια), 41 γράμματα του Γληνού στον Δελμούζο, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003.

 

[12] Δες Celestin Freinet, «Το ενιαίο σχολείο στη Ρωσία», περιοδικό Πρωτοπόροι, Ιούνης 1931. [περιοδικό Θέματα Παιδείας, τχ. 15/16, 2003/2004, σελ. 76]

[13] Το γράμμα του Freinet δημοσιεύεται στην αρχή του βιβλίου με ημερομηνία 23 – 1- 1929. Γράφει μεταξύ άλλων  ο Freinet: «Διευκρινίζω την πρόταση μου. Είδατε πως γράφουν τα δικά μας παιδιά στο περιοδικό La Gerbe. Φτάνει να ζητήσετε από τα δικά σας να σας διηγηθούν τη ζωή τους δηλ., πως τρώνε, πως ζουν οι γονείς τους, η γύρω φύση τους, τα ζώα και φυτά, τα τοπικά έθιμα κλπ και είμαι βέβαιος πως καθετί που θα γράψουν θα είναι ενδιαφέρον, φτάνει μόνο να είναι η αληθινή έκφραση τους, η ίδια η ζωή των παιδιών». Δες   Celestin Freinet, Όχι πια αναγνωστικάΤο τυπογραφείο στο Δημοτικό Σχολείο, μετάφραση  – διασκευή Τζ. Τσαγκιά, Εκδοτικός Οίκος Κοντομάρη, Αθήνα χχ., σελ. 8.

[14] Για μια επισκόπηση της γειτονιάς αυτής της Αθήνας δες Χάρης Σαπουντζάκης – Μάκης Λυκούδης, Τα πρώτα σχολεία των προσφύγων στη Νέα Ιωνία, (1ο δημοτικό, ελληνικό σχολείο, ημιγυμνάσιο), Εκδόσεις ΚΕ.ΜΙ.ΠΟ., Αθήνα 2007.

[15] Δες επίσης Τζάνος Τσαγκιάς, Το σχολείο εργασίας στην πράξη! Η διδασκαλία των εκθέσεων και τα το σύστημα του P.G.Munch, Εκδοτική Εταιρία Α.Μ. Κοντομάρη, Αθήνα 1929

[16] Ρόζα Ιμβριώτη (επιμέλεια), Αναγνωσματάριο φτιαγμένο από τα παιδιά του Ειδικού Σχολείου, Καισαριανή 1938/1939, Τα παιδιά δουλεύουν το βιβλίο μας, Αθήνα 1939.

[17] Μυρσίνη – Κλεάνθους Παπαδημητρίου, Η Νέα Αγωγή, Θεωρίες και Μέθοδοι,  Βιβλία Για Όλους, Αθήνα 1980, σελ. 315.

[18] Δες Ε. Αθανασιάδης, «Η αυτοδιοίκηση στο σχολείο μου» (1952), στο Νίκος Μπαλής (επιμέλεια), Η ιδεολογία της Εκπαίδευσης και η μάθηση της Ελευθερίας, Καστανιώτης, Αθήνα 1979, σελ. 347 – 357.

[19] Δες  Illya Ehrembourg, «Οι ηθικές αξίες και τα ταλέντα», περιοδικό Νέοι Πρωτοπόροι, τχ. 6, Ιούνιος 1934, σελ. 218 – 220.

[20] Θοδωρής Βλιζιώτης, «Η επιστροφή του ασώτου…ένα λυτρωτικό σύνθημα: Νατουρισμός», περιοδικό Παιδεία, τόμος α΄, φυλλάδιο 7 – 8, Ιούλης – Αύγουστος 1936,  [επανέκδοση Μεταίχμιο, φροντίδα Αλέξης Δημαράς, Αθήνα 2002], σελ. 292.

[21] Γράφει ο Χάρης Σακελλαρίου; «Οι Επονίτες επινόησαν και την ‘Εφημερίδα του Τοίχου’ για μια διαρκέστερη επικοινωνία με τα νιάτα. Κι ήταν αυτή η ‘Εφημερίδα του Τοίχου’ μια κόλα από χαρτί του μέτρου, συνήθως γαλάζια (αλλά και άσπρη ή πράσινη) διαστάσεων 1 Χ 0, 70 μ. περίπου, που πάνω της και κάτω από το γενικό, μόνιμα τίτλο της εφημερίδας κολλιούνταν το σχήμα των στηλών των συνηθών εφημερίδων παραλληλόγραμμα λευκά χαρτιά, όπου γράφονταν τα θέματα της εφημερίδας. Η εφημερίδα τοίχου γράφονταν όλη με το χέρι, με γράμματα βέβαια, ευανάγνωστα, κατά το δυνατό καλλιγραφικά, κι ήταν συνήθως εβδομαδιαία. Κρεμιόταν ή τοποθετούνταν στον τοίχο, σε μέρη κατά κανόνα πολυσύχναστα, όπως σε παιδικές χαρές ή κέντρα νεότητας, στη πρόσοψη σχολείων κλπ.» Δες Χάρης Σακελλαρίου, Η παιδική λογοτεχνία στην αντίσταση, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1983, σελ. 54 – 55.

[22] Πολλοί δάσκαλοι στα χρόνια της κατοχής δίνουν τη ζωή τους για να μάθουν γράμματα τα παιδιά έξω από τα σχολεία, καθώς πολλά ανέστειλαν την λειτουργία τους, αλλά και πολλοί εκτελούνται από τους Γερμανούς στη περίοδο 1941 – 1944. Άλλοι διώκονται αργότερα. Δες Γιάννη Κατσαντώνη, Εκπαιδευτικοί και Εθνική Αντίσταση, εκδόσεις Καρανάση, Αθήνα 1984.

[23] Η Μυρσίνη – Κλεάνθους Παπαδημητρίου αναφέρει: «Τις πρώτες πληροφορίες για το τυπογραφείο στο σχολείο έδωκε ο Τζ. Τσαγγιάς, διευθυντής τότε του Δημοτικού Σχολείου Νέας Ιωνίας Αθηνών και αργότερα επιθεωρητής της Δημοτικής Εκπαίδευσης στον Άγιο Μύρωνα Κρήτης, σε άρθρο του «Η Νέα Μέθοδος Εργασίας με το Τυπογραφείο στο Δημοτικό Σχολείο» στα Εκπαιδευτικά Χρονικά του 1933, τχ. 3ο». Επίσης ο Τζ. Τσαγγιάς έγραψε και βιβλίο δικό του «Το τυπογραφείο» (1933). Το σχολείο του Τζανή Τσαγγιά, το 3ο Νέας Ιωνίας στην Αθήνα, έβγαζε και το περιοδικό Η ζωής μας (1928 – 1933). Δες Μυρσίνη – Κλεάνθους Παπαδημητρίου, Η Νέα Αγωγή, Θεωρίες και Μέθοδοι, τ. γ΄,  Βιβλία για όλους, Αθήνα 1980, σελ. 254 – 316. Για την πρόσληψη της ταινίας δες Μυρσίνη – Κλεάνθους Παπαδημητρίου, Η Νέα Αγωγή, Θεωρίες και Μέθοδοι,  τ. γ΄, Βιβλία για όλους, Αθήνα 1980, σελ. 255.

[24] Οι πρώτες σελίδες του βιβλίου είναι αποκαλυπτικές για την πρόθεση του Freinet να μιλήσει ανοιχτά υπέρ της οικογένειας γνωρίζοντας τη δυσκολία να ανταποκριθεί στα καθήκοντά της. Δες  C. Freinet, Σχολείο και οικογένεια, μετάφραση – πρόλογος Γ. Α. Βασδέκη, εκδόσεις Σχολείο και Ζωή, Αθήνα 1954.

[25] Τα δύο πρώτα δοκίμια του Freinet που μεταφράζονται από τον Γ. Α. Βασδέκη είναι το Δοκίμιο συγκεκριμένης ψυχολογίας εφαρμοσμένης στην Αγωγή (1953) και Η Αγωγή της Εργασίας (1953). Δες επίσης C. Freinet, Σχολείο και οικογένεια, μετάφραση – πρόλογος Γ. Α. Βασδέκη, εκδόσεις Σχολείο και Ζωή, Αθήνα 1954. C. Freinet, Η ανιχνευτική πείρα του παιδιού και η αγωγή, μετάφραση – πρόλογος Γ. Α. Βασδέκη, εκδόσεις «Σχολείο και Ζωή», Αθήνα 1955.

[26] Μεταξύ άλλων, το αναφέρει και ο Γ. Α. Βασδέκης στο πρόλογο του βιβλίου του Freinet, Η ανιχνευτική πείρα του παιδιού και η αγωγή, μετάφραση – πρόλογος Γ. Α. Βασδέκη, εκδόσεις «Σχολείο και Ζωή», Αθήνα 1955, σελ. 3.

[27] Για ένα τέτοιο κείμενο δες Νικόλαος Μολοχίδης, «Σχολική ζωή και σχολικό περιοδικό», περιοδικό Σχολείο και Ζωή, διευθυντής Γ. Ζομπανάκης, έτος Ι΄, Ιανουάριος 1962, τχ.1, σελ. 20.

[28] Δες Χάρης Πάτσης, Στις επάλξεις της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, Αθήνα 2009, σελ. 43.

[29] Δες Γ. Κυριαζόπουλος (επιμέλεια), «Ένα σχολείο χωρίς βιβλία και τετράδια του Celestin Freinet», μετάφραση Γ. Κυριαζόπουλος, περιοδικό «Το Νέο Σχολείο», έτος Ζ’, Ιούνιος – Αύγουστος 1957, σελ. 696 – 699. [Η μετάφραση έγινε από το Constelellation, τχ. 65, Σεπτέμβριος 1953]

[30] Κωνσταντίνος Κίτσος, Επιστημονικοί προσανατολισμοί της συγχρόνου παιδαγωγικής, Σχολείο και Ζωή, Αθήνα 1955, σελ. 110. Μετά από ταξίδι του στη Γαλλία, αυτός ο συντηρητικός καθηγητής της Παιδαγωγικής Ακαδημίας των Ιωαννίνων, αφού αναφέρεται στους 4.000 δασκάλους που δουλεύουν με την παιδαγωγική του Freinet, γράφει για «την απαλλαγή τους από πολιτικά δόγματα εις την παιδαγωγικήν των σκέψιν και εργασίαν».

[31] Πωλ Μπελμπαστύ, «Πορτραίτο ενός εκπαιδευτικού», μετάφραση Βενετία Σταυροπούλου, περιοδικό Ηριδανός, τχ.4, Μάιος – Ιούνιος 1973, σελ. 113 – 129.

[32] Σελεστέν Φρενέ, Το σχολείο του λαού, μετάφραση Κατερίνα Δεναξά – Βενιεράτου, πρόλογος Ελίζ Φρενέ, Οδυσσέας, Αθήνα 1977. Δες επίσης Άννα Φραγκουδάκη, «Πέντε βιβλία για τα προβλήματα της παιδικής ηλικίας», περιοδικό Ο Πολίτης, τχ. 26, Μάιος 1979, σελ. 61 – 66. Η βιβλιοκριτική της Άννας Φραγκουδάκη στο περιοδικό Ο Πολίτης είναι κι αυτή μια γνωριμία με το έργο του, καθώς τον γνωρίζει, έχει συμβουλευτεί και τα γαλλικό πρωτότυπο και ξέρει τη σπουδαιότητα των κεφαλαίων που απουσιάζουν. Η Άννα Φραγκουδάκη σ’ όλη την περίοδο της μεταπολίτευσης θα επανέρχεται διαρκώς στον Freinet για τα ζητήματα του λειτουργικού αλφαβητισμού, μητρικής γλώσσας και της μείωσης της σχολικής αποτυχίας.

[33] Στέφανος Κολοβός, Παιδαγωγικές πρακτικές και εμπειρίες, Ένα οδοιπορικό στη δημόσια στοιχειώδη εκπαίδευση της δεκαετίας του ΄80, Παρασκήνιο, Αθήνα 2005, σελ. 195.

[34] Σελεστέν Φρενέ, «Για ένα προλεταριακό σχολείο:το τελευταίο στάδιο του καπιταλιστικού σχολείου», μετάφραση Γιόλα Γεωργαντζή, στο Νίκος Μπαλής (επιμέλεια), Η ιδεολογία της Εκπαίδευσης και η μάθηση της Ελευθερίας, Καστανιώτης, Αθήνα 1979, σελ. 325 – 331.

[35] Δες Jean Oury, «Μερικά προβλήματα ομάδων στην ψυχιατρική και παιδαγωγική πρακτική», μετάφραση Γιώργος Παπακυριάκης, στο Νίκος Μπαλής (επιμέλεια), Η ιδεολογία της Εκπαίδευσης και η μάθηση της Ελευθερίας, Καστανιώτης, Αθήνα 1979, σελ. 246 – 263. Αυτό το κείνο διαβάστηκε στο συνέδριο για τον Freinet το 1962. Επίσης Aida Vasquez και Ferdinad Oury, «Οι παιδαγωγικές δυνατότητες της συνεργατικής τάξης», μετάφραση Ελένη Καρβούνη, στο Νίκος Μπαλής (επιμέλεια), Η ιδεολογία της Εκπαίδευσης και η μάθηση της Ελευθερίας, Καστανιώτης, Αθήνα 1979, σελ. 152 – 176.

[36] Τάσος Ανθουλιάς, «Εγκυκλοπαιδισμός, η παιδική αρρώστια της ελληνικής εκπαίδευσης», περιοδικό Ο Πολίτης, τχ. 18, Απρίλιος 1978, σελ. 6 – 11. Η άποψη του συγγραφέα είναι ότι η πλήρη επικράτηση των ιδεών του πανεπιστημιακού καθηγητή Νικόλαου Εξαρχόπουλου, είναι αυτή που εμπόδισε την ανάπτυξη του μοντέρνου σχολείου.

[37] Μπάμπης Μπαλτάς, «Η εκδοτική δραστηριότητα των πρώτων χρόνων της μεταπολίτευσης: βιβλία, μεταφράσεις και διακίνηση ιδεών: με αφορμή το βιβλίο του Λουκά Αξελού, Εκδοτική δραστηριότητα και Κίνηση των Ιδεών στην Ελλάδα,(Στοχαστής 2008)», περιοδικό Στίγμα, τχ. 29, Ιανουάριος – Μάρτιος 2009, σελ. 81 – 84.

[38] Δες Ζωή Κεραμέα (επιμέλεια), Εννιά ιστορίες που έγραψαν και τύπωσαν τα παιδιά της ομάδας τυπογραφείου του σχολείου ‘Το Εργαστήρι’, Θεμέλιο, Αθήνα 1984.  Η Αναστασία Βαφέα και ο Τάσος Ανθουλιάς, αλλά και πολλοί εκπαιδευτικοί, συμμετείχαν σ’ αυτό το εγχείρημα, άνθρωποι που οι δράσεις τους φτάνουν μέχρι και τις ημέρες μας.

[39] Καλλιόπη Ψαλίδα, «Μια πρόταση για την κατάργηση των σχολικών εγχειριδίων», περιοδικό Σύγχρονα Θέματα, τχ. 4, Αθήνα 1979, σελ. 32 – 39.

[40] Αυτός που εισάγει την κριτική παιδαγωγική στην Ελλάδα είναι ο Θεόφραστος Γέρου. Δες την εισαγωγή του στη μετάφραση του βιβλίου του Πάουλο Φρέιρε, Η αγωγή του καταπιεζόμενου, μετάφραση Γιάννης Κρητικός, εισαγωγή Θεόφραστος Γέρου, Κέδρος, Αθήνα 1974, σελ. 9 – 24.

[41] Οι τίτλοι που εκδίδονται με αντικείμενο την αμφισβήτηση της εκπαίδευσης είναι πολλοί και από διάφορους εκδοτικούς οίκους (Καστανιώτης, Γλάρος, Οδυσσέας, Μπουκουμάνης, Ανδρομέδα, κα). Η περίοδος 1975 – 1985 είναι αυτή που αντιπροσωπεύεται από την απόπειρα για μια αντιαυταρχική παιδαγωγική και το έργο των Pink Floyd, The Wall (1979) είναι ενδεικτικό αυτής της συγκυρίας.

[42] Ζεράρ Μαντέλ – Κριστιάν Βογκτ, Το Παιδαγωγικό Μανιφέστο, β΄+ γ΄ μέρος, μετάφραση Δημήτρης Βεργίδης, Εβελίνα Χατζηδάκη, επιμέλεια Δημήτρης Βεργίδης, Ανδρομέδα, Αθήνα 1980, σελ. 207 – 212. Δες επίσης Ζορζ Λαπασάντ, Βιοενέργεια, Η θεωρία και η πρακτική του Β. Ράιχ και των διαδόχων του, Ανδρομέδα 1983. Επίσης, ο Michel Lobrot θα έρθει στην Ελλάδα το 1985 με την Καίτη Κανακάκη και τον Κωνσταντίνο Μπακιρτζή και το πρώτο βιβλίο του Αντί – Φρόυντ (1996), θα μεταφραστεί το 1999.  Το «Σκασιαρχείο» θα τον δει το 2014/2015 και κάνει σεμινάρια με την Καίτη Κανακάκη παρεμβαίνουσας – μη κατευθυντικής παιδαγωγικής (2016).

[43] Δες Χαράλαμπος Μπαλτάς, «Εγγραμματισμός, πολιτειότητα και δημόσια σφαίρα: το παράδειγμα του σχολικού εντύπου «Οι φιλίες των παιδιών» (2008 – 2011)», περιοδικό Σύγχρονη Εκπαίδευση, τχ.165, Ιούνιος – Αύγουστος 2011, σελ. 27 – 55.

[44] Στην Ελλάδα  αυτό  έγινε γνωστό από το αφιέρωμα που επιμελήθηκε Μαρία Παγώνη για τον  Freinet στο περιοδικό «Σύγχρονα Θέματα» (τχ. 99, 2007).

[45] Μέλη του «Σκασιαρχείου» από το πρώτο του ξεκίνημα, μεταξύ άλλων, είναι η Ειρήνη Καλαπανίδα, η Σοφία Λάχλου, ο Νίκος Θεοδοσίου, η Δέσποινα Καρακατσάνη, ο Χαράλαμπος Μπαλτάς, η Φωτεινή Παπαρήγα, η Στέλλα Μπαδικιάν και ο Γιάννης Φωτεινός. Οι συνεργάτες του από την Γαλλία είναι ο Ολιβιέ Φρανκόμ, ο Ντενίς Μορά και ο Γιάννης Γιουλούντας. Η ταινία του Γιάννη Γιουλούντα «Αγωνίζομαι, άρα υπάρχω» (2015) αναφέρεται και στο 35ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών για να δείξει τις αλλαγές στην εκπαίδευση μέσα στην ελληνική κρίση.

[46] Όπως ανάγλυφα αισθητοποιεί την υπαίθρια διδασκαλία  η «Λοξή Τάξη» (2015) του Ζάφου Ξαγοράρη με τον οποίο συνεργάστηκε «Το Σκασιαρχείο». Δες Χαράλαμπος Μπαλτάς, «Πειραματισμός, Παιδαγωγική και Πολιτική: ένα υπαίθριο σχολείο της κοινότητας στο Πεδίο του Άρεως», εφημερίδα Κυριακάτικη Αυγή, περιοδικό Παιδεία και Κοινωνία, τχ. 97, Μάιος 2015, σελ. 5 – 7.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s