Αταξινόμητα

Ο διάλογος Freinet και Wallon – Ο ρόλος που διαδραματίζει η ψυχολογία στο σχολείο

Liliane MAURY, Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας – Παρίσι

Το παιδαγωγικό έργο του Freinet παρά την εσωτερική του συνέχεια, μπορεί να μελετηθεί από πολλές απόψεις. Για παράδειγμα, το παιδαγωγικό του πείραμα μπορεί να μελετηθεί από μόνο του, όπως αναπτύχθηκε μεταξύ του 1920 και του 1933. Αυτό έγινε από τη σύζυγο του Freinet – την Elise Freinet – σε δύο βιβλία που δημοσιεύθηκαν στη δεκαετία του ’70: L’école Freinet, réserve d’enfants [Το σχολείο Freinet, η κράτηση των παιδιών] και La naissance d’une pédagogie populaire [Η γέννηση μιας λαϊκής παιδαγωγικής]. Μπορεί επίσης να μελετηθεί η παιδαγωγική συμβολή του Freinet, ιδιαίτερα η πολύ πρωτότυπη ενεργός μέθοδος που ανέπτυξε, ξεκινώντας από τη χρήση του σχολικού τυπογραφείου. Από αυτή την αυστηρά παιδαγωγική και θεσμική άποψη, η συμβολή του Freinet δεν μπορεί να αγνοηθεί. Τα έντυπα της «Βιβλιοθήκης Εργασίας» [«Bibliothèque de Travail»] αποτελούν ένα πολύτιμο εργαλείο για τους δασκάλους των δημοτικών σχολείων, ακόμη και των σχολείων της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Τέλος, είναι δυνατή και η εξέλιξη του «κινήματος Freinet» στη διάρκειά της προσαρμοζόμενη στις νέες σχολικές συνθήκες.

Όλα αυτά αποδεικνύουν τον πλούτο της παιδαγωγικής προσπάθειας που, αν και τοποθετείται ακριβώς στο χώρο και το χρόνο – πραγματοποιήθηκε στη Γαλλία μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου- εξακολουθεί να δίνει τροφή για σκέψη για το σχολείο γενικότερα. Στόχος μας είναι να εξετάσουμε αυτό το έργο κάτω από μια περιορισμένη – και ίσως λιγότερο αποδοτική – γωνία. Με τη βοήθεια των θεωρητικών συγγραμμάτων του Freinet – ιδιαίτερα το L’Education du Travail [Η Εκπαίδευση της εργασίας] (1947) και το L’Essai de psychologie sensible appliquée à l’éducation [Δοκίμιο  για μια ψυχολογία εφαρμοσμένη με ευαισθησία στην εκπαίδευση] το οποίο ήταν και το τελευταίο του βιβλίο – θα θέλαμε να αναλύσουμε τους σε βάθος πολιτικούς στόχους στις ρίζες αυτού του έργου. Αυτοί οι στόχοι συνοψίζονται με σαφήνεια από τον ίδιο τον Freinet σε μια λαϊκή φόρμουλα: επαναστατεί ενάντια στον «πολιτιστικό καπιταλισμό».

Προκειμένου αυτή η ανάλυση να γίνει πιο τεκμηριωμένη, θα φέρουμε αντιμέτωπο τον τρόπο που βλέπει ο Freinet το σχολείο με εκείνον ενός άλλου πρωταγωνιστή της γαλλικής σχολής πολιτικής της ίδιας περιόδου: τον ψυχολόγο Henri Wallon. Ο Freinet και ο Wallon συναντήθηκαν αρκετά αργά, γύρω στο 1950. Υιοθέτησαν αντίθετες απόψεις στο ζήτημα του ρόλου της ψυχολογίας που μπορεί να παίξει στο σχολείο και της σχέσης της με την παιδαγωγική. Αλλά αυτή η τεχνική διαφωνία αποκαλύπτει μια βαθύτερη διαφορά. Ο Freinet και ο Wallon έχουν διαφορετικές αντιλήψεις για το σχολείο, ιδιαίτερα για το ρόλο που παίζει στην κοινωνία. Μια σύντομη εισαγωγή για τον Wallon μπορεί να είναι χρήσιμη, καθώς είναι ίσως ακόμα λιγότερο γνωστός από τον Freinet στο βρετανικό κοινό. Ο Wallon (πέθανε το 1962) ήταν λίγο μεγαλύτερος από τον Freinet. Γεννήθηκε το 1872 από μία εύπορη δημοκρατική οικογένεια. Ο παππούς του, ένας δάσκαλος της ιστορίας που ήταν μαθητής του Michelet, συμμετείχε ενεργά στη γέννηση της Τρίτης Δημοκρατίας – σύμφωνα με την οποία δημιουργήθηκε το γαλλικό δημοτικό σχολείο [l’école primaire], το οποίο είναι δωρεάν, υποχρεωτικό και μη-θρησκευτικό. Ο Wallon σπούδασε φιλοσοφία στις αρχές του αιώνα, σε μια χώρα βαθιά διχασμένη από τη δίκη του Ντρέιφους. Αυτό τον οδήγησε να ενταχθεί στο σοσιαλιστικό κόμμα, του οποίου ηγέτης ήταν τότε ο Jaurès. Σκοπεύοντας να γίνει ψυχολόγος – η ψυχολογία στη Γαλλία εκείνη την εποχή ήταν ακόμη στα σπάργανα – ο Wallon ολοκλήρωσε τις φιλοσοφικές σπουδές του με κατάρτιση στην ιατρική και ψυχιατρική.  Ειδικεύτηκε στη ψυχολογία του παιδιού και του δόθηκε το 1936 – υπό το Front Populaire [Λαϊκό Μέτωπο – πολιτικό κόμμα] – μια θέση στην «Εκπαίδευση και ψυχολογία» στο Κολέγιο της Γαλλίας.

Είναι εύκολο να δει κανείς ότι τα πάντα διαχωρίζουν τον Wallon και τον Freinet: η αστική οικογένεια του πρώτου, το υπόβαθρό του στην τριτοβάθμια εκπαίδευση και πάνω απ’ όλα, η υψηλή θέση του στην ιεραρχία του σχολικού συστήματος. Στον Freinet πάντα του άρεσε να περιγράφει τον εαυτό του ως «πρωτογενή». Παρ’ όλα αυτά, κάτι πολύ σημαντικό τους συνδέει: και οι δύο θαυμάζουν τη σοβιετική επανάσταση και πιστεύουν, όπως πολλοί διανοούμενοι της εποχής, ότι είναι το μέλλον της κοινωνίας. Σε αυτή τη νέα κοινωνία που θα έρθει, τα σχολεία πρέπει να είναι διαφορετικά. Αλλά παραδόξως, στο σημείο αυτό, οι δύο άνδρες αντιτίθενται μεταξύ τους. Μπορεί ίσως να αναρωτηθούμε σήμερα, μετά από το πέρασμα του χρόνου και μετά τις πρόσφατες πολιτικές αλλαγές, αν η διαμάχη μεταξύ του Freinet και του Wallon δεν ήταν ένα είδος πολιτικής παρεξήγησης. Στην αρχή, τουλάχιστον επιφανειακά, διαφωνούν για τη ψυχολογία. Ο Freinet, αφού στην αρχή της καριέρας του είχε ξεσηκωθεί ενάντια στις ψυχολογικές θεωρίες, οι οποίες επιβάλλουν την άποψή τους στους εκπαιδευτικούς, καταλήγει να εξασκεί αυτόν τον ασαφή τομέα. Γράφει όπως έχουμε δει, ένα βιβλίο για τη ψυχολογία. Πιο συγκεκριμένα, τείνει να μετατρέψει την παιδαγωγική σε ένα είδος ψυχολογίας. Σύμφωνα με τον ίδιο, το σχολείο και ο δάσκαλος πρέπει να «διαμορφώσουν την προσωπικότητα του παιδιού».

Ο Wallon δεν δέχεται αυτή την καταπάτηση του ενός πεδίου πάνω στο άλλο. Αντιθέτως, εάν επιθυμεί η ψυχολογία να παίξει κάποιο ρόλο στο σχολείο, είναι ένα ξεχωριστό και τεχνικό μέρος. Αυτό μπορεί να γίνει πιο σαφές με ένα παράδειγμα. Ο Wallon είναι ο συγγραφέας, με τον φυσικό Paul Langevin, ενός προγράμματος σχολικής μεταρρύθμισης. Το πρόγραμμα αυτό, γνωστό ως «σχέδιο Langevin – Wallon», δημοσιοποιήθηκε το 1947. Υποστηρίζει «ένα σύστημα, από το νηπιαγωγείο στο πανεπιστήμιο». Σε αυτό το σύστημα, το δημοτικό σχολείο – το οποίο ο Freinet θέλει να μετασχηματίσει – είναι μόνο ένα βήμα, έστω και αν είναι το πρώτο και το σημαντικότερο, σε ένα πολύ μεγαλύτερο θεσμό. Γι’ αυτό το έργο ξεκινά με ένα κοινό προγράμματα σπουδών για όλους τους μαθητές. Σ’ ένα δεύτερο κύκλο – από τα δώδεκα μέχρι τα δεκαπέντε περίπου – η διδασκαλία είναι διττή. Συνεχίζει με το κοινό πρόγραμμα σπουδών, αλλά προσθέτει πολλά προαιρετικά μαθήματα. Σε αυτό το επίπεδο, σύμφωνα με τoν Wallon, η ψυχολογία πρέπει να διαδραματίσει το ρόλο της για την επιλογή αυτή. Αυτός ο κύκλος ονομάζεται έτσι «κύκλος παρατήρησης». Κατά την άποψη του Wallon, η ψυχολογία θα πρέπει να επιτρέπει τον συντονισμό των ατομικών δεξιοτήτων αφενός με τα σχολικά μαθήματα και αφετέρου με τις δεξιότητες και τις τεχνικές ικανότητες που θα απαιτούνται αργότερα στην επαγγελματική ζωή. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο υποστηρίζει τον θεσμό του «σχολικού προσανατολισμού» – να μην συγχέεται με τον «επαγγελματικό προσανατολισμό», ο οποίος μπορεί να γίνει μόνο αργότερα και εκτός σχολείου. Τέλος, και αυτή είναι ίσως η πιο λεπτή διάκριση που πρέπει να γίνει, αυτός ο προσανατολισμός δεν πρέπει να περιοριστεί σε μια μόνο επιλογή. Στον τελευταίο σχολικό κύκλο, η διδασκαλία είναι εξειδικευμένη, χωρίς να είναι επαγγελματική κατάρτιση.

Δεν μπορεί κανείς να μη σκεφτεί ότι αυτό το έργο, το οποίο δεν τέθηκε ποτέ σε εφαρμογή, είναι περισσότερο ουτοπικό παρά πραγματικό. Προϋποθέτει την ικανότητα της ψυχολογίας να ανακαλύψει τα ενδιαφέροντα και τις δεξιότητες του ατόμου, το οποίο απέχει πολύ από το να αποδειχθεί. Πάνω απ’ όλα, θεωρεί δεδομένο ότι το σχολείο οδηγεί σε μια καλά καθορισμένη επαγγελματική ζωή. Ωστόσο, όσο εξωπραγματικό κι αν είναι, αυτό το πρόγραμμα βοηθά να συζητηθούν θέματα που είναι ιδιαίτερα σημαντικά σήμερα, όπως για παράδειγμα η «επαγγελματικοποίηση των πανεπιστημίων».

Όπως ήδη αναφέρθηκε, αυτή η διαφωνία σχετικά με την ψυχολογία κρύβει μια ακόμα πιο θεμελιώδη διαφωνία, για το δημοτικό σχολείο και το ρόλο του στην κοινωνία. Μεταξύ του Freinet και του Wallon, δύο ασυμβίβαστες αντιλήψεις για το δημοτικό σχολείο βρίσκονται σε αντίθεση. Για τον Wallon είναι το πρώτο βήμα για το πανεπιστήμιο. Το ζήτημα είναι να οργανωθεί με τέτοιο τρόπο ώστε το μέγιστο ποσοστό των μαθητών να επιτύχει αυτόν τον στόχο και πάνω απ’ όλα με τέτοιο τρόπο ώστε η επιτυχία τους να είναι δίκαιη και να μην βασίζεται μόνο στην οικογενειακή κατάσταση. Αυτή η προσπάθεια να καθιερωθεί η κατάρτιση είναι κληρονομιά του δέκατου όγδοου αιώνα και της Γαλλικής Επανάστασης. Τα σχολεία της Τρίτης Δημοκρατίας – υποχρεωτικά, ελεύθερα και μη θρησκευτικά – έχουν ως στόχο την επίτευξη αυτού του στόχου. Ο Freinet, αντίθετα, θεωρεί το δημοτικό σχολείο ως ξεχωριστή οντότητα. Επικρίνει τις μεθόδους του – τεχνητές, δογματικές και σχολαστικές μεθόδους – που δίνει στους μαθητές του αφύσικους τρόπους σκέψης και ομιλίας. Έτσι, ένα ολόκληρο κεφάλαιο στο βιβλίο Η Εκπαίδευση της εργασίας [L’Education du travail] είναι αφιερωμένο στο στιγματισμό του «ξεριζωμού» του παιδιού. Σε αυτό το επίπεδο ο Freinet μπορεί να βασιστεί σε μια ψυχολογία που δίνει έμφαση στην αυθόρμητη ανάπτυξη της νοημοσύνης, χωρίς καμία συμβολή από τη διδασκαλία και την απόκτηση της γνώσης.

Χρειάζεται να αποφευχθεί αυτός ο «ξεριζωμός» του παιδιού που υποστηρίζει ο Freinet για νέες παιδαγωγικές μεθόδους, όπως για παράδειγμα τα ελεύθερα κείμενα. Αυτές οι μέθοδοι έχουν πιθανώς τα καλά και κακά τους σημεία. Μπορεί να υπάρξει η απορία, για παράδειγμα, πώς και σε ποιο βαθμό είναι συμβατά με την πιο παραδοσιακή διδασκαλία του γυμνασίου και του πανεπιστημίου. Γιατί, εάν το δημοτικό σχολείο απομακρυνθεί πάρα πολύ από αυτές τις παραδοσιακές πρακτικές, δεν μπορεί να οδηγήσει τους μαθητές του σε αυτά τα υψηλότερα στάδια μάθησης. Η κριτική του Freinet προχωρά περισσότερο. Πολύ σύντομα απορρίπτει όλα τα είδη έντυπου υλικού, ειδικά τα βιβλία. Αυτή είναι η μορφή που έχει πάρει ο αγώνας ενάντια στον «πολιτιστικό καπιταλισμό». Κάποιος μπορεί να αναρωτηθεί: αυτή η κατάργηση των βιβλίων στο δημοτικό σχολείο – το σχολείο των παιδιών των αγροτών – δεν αποκλείει την κύρια πρόσβαση στον πολιτισμό γι’ αυτά τα παιδιά; Είναι σίγουρα ο μεγαλύτερος κίνδυνος της κάπως ρουσσωικής αναζήτησής του για μια μυθική «κατάσταση της φύσης». Παρουσιάσαμε το έργο του Freinet με κριτική ματιά. Αλλά δεν είναι αυτός ο τρόπος να μάθουμε απ’ αυτό; Οι ερωτήσεις σχετικά με το σχολείο και την εκπαίδευση αναπόφευκτα φέρνουν στο φως πολλές αντιφάσεις μεταξύ ατόμου και κοινωνίας, σχολείου και οικογένειας, εκπαίδευσης και διδασκαλίας κλπ. Ο Freinet είχε το πλεονέκτημα να προωθήσει όσο ήταν δυνατό τις αντιφάσεις αυτές, καθιστώντας αυτές πιο εμφανείς. Υπό αυτή την έννοια, το έργο του παραμένει η βάση για έναν προβληματισμό για το σχολείο, τόσο σήμερα όσο και χθες. (μετάφραση: Φωτεινή Δημοπούλου)

  • Υ.γ. Ο Henri Wallon και ο Celestin Freinet μεταφράζονται στη χώρα μας τη δεκαετία του ’50, τότε που συνομιλούν. Ο Wallon μεταφράζεται στο περιοδικό «Επιθεώρηση Τέχνης» (1954 – 1967) με κείμενο που στέλνει αποκλειστικά για το περιοδικό. Τίτλος του «Εκπαίδευση και πολιτική στη Γαλλία τα τελευταία 150 χρόνια» (τχ. 13, 1956, σελ. 48 – 54). Ακολουθεί κι  ένα κείμενο γι’ αυτόν τη χρονιά του θανάτου του, το 1962. Όμως ο Celestin Freinet δεν μεταφράζεται καθόλου για το περιοδικό. Η παιδαγωγική του δημοσιεύεται σε άλλα περιοδικά που φιλοξενούν και τον Wallon, όπως το «Νέο σχολείο» (1950 – 1970) του Χάρη Πάτση. Αν σκεφτούμε πως το περιοδικό αυτό κάνει αφιερώματα στον Δημήτρη Γληνό, τον Μιχάλη Παπαμαύρο, την παιδεία της αντίστασης κι έχει κείμενα της Ρόζας Ιμβριώτη τότε ο Wallon  με το κείμενό  του μπορεί να διαβαστεί ως οι παράλληλοι δρόμοι της Γαλλίας με την Ελλάδα. Ο διάλογος που μεταφράζεται εδώ γίνεται για πρώτη φορά στη χώρα μας. Μπορούμε να δούμε όψεις του προβληματισμού μας για την εκπαίδευση στη χώρα μας και στους δυο παιδαγωγούς. Η παιδαγωγική όμως του Freinet παραμένει συντροφικά ριζοσπαστική. Ο αγώνας για την μόρφωση δεν διαχωρίζεται από τον αγώνα για την αυτοδιαχείριση. Δεν φτάνει να έχουμε βιβλία για τα παιδιά, θέλουμε τα βιβλία των παιδιών. Δεν φτάνουν οι πανεπιστημιακές σπουδές των δασκάλων, θέλουμε μια κοινωνική παραγωγική που θα ξεπερνά τα όρια του σχολείου και θα αγγίζει τις παιδαγωγικές αποστολές του παρελθόντος δεν θέλουμε ένα σχολείο – βαθμίδα αλλά ένα αυτοτελές εργαστήρι ζωής που δεν φοβάται αυτό που φοβάται ο Wallon – τη σχολική αποτυχία. [Μπάμπης Μπαλτάς, 9/6/2020]

2 Απρίλη – Για τον Άντερσεν, τα γενέθλιά του και το βιβλίο στην πόλη

Η Γαρυφαλιά Τεριζάκη είναι μια εκπαιδευτικός στο 1ο Νηπιαγωγείο, στους Γαργαλιάνους, στην Πελοπόννησο, εργάζεται περίπου είκοσι χρόνια, ανανεώνει τις τεχνικές της και επιμορφώνεται στην παιδαγωγική Freinet. Μου μίλησε για τις δράσεις της πλανόδιας χαριστικής βιβλιοθήκης που έχει με τα παιδιά και χάρηκα. Σκέφτηκα πως για τη μέρα του Άντερσεν είχαμε προγραμματίσει ενα τετραήμερο δράσεων με την ομάδα «Αρχιτεκτονικής και Παιδαγωγικής» που έχουμε δημιουργήσει με αρχιτεκτόνισσες και παιδαγωγούς στο κέντρο της Αθήνας. Όμως οι εξελίξεις μας ακύρωσαν προσωρινά. Η φετινή καμπάνια για το παιδικό κι εφηβικό βιβλίο τις 2 Απρίλη με το ibby γίνεται κι αυτή εξ αποστάσεως. Είναι ευκαιρία λοιπόν να γνωρίσουμε τη δουλειά αυτής της νηπιαγωγού που εργάζεται αθόρυβα σε μια πόλη. Μου γράφει λοιπόν ένα γράμμα και βλέπω σ’ αυτό τον σπινθήρα ενός πνεύματος που βάζει στο σχολείο τη ζωή:

«Παρακολουθώ το πιλοτικό της Τρίπολης και δηλώνω ενθουσιασμένη με τον Φρενέ. Από ένστικτο μάλλον, ακολουθώντας τα ενδιαφέροντα των παιδιών και μπαίνοντας στη θέση τους, εφάρμοζα τεχνικές Φρενέ χωρίς να ξέρω ότι είναι. Χάρηκα πολύ που το ανακάλυψα όμως και συνεχίζω πολύ συνειδητά πλέον. Ελπίζω πραγματικά να έχει ανταπόκριση η τροχήλατη βιβλιοθήκη. Και ως προς τις δωρεές βιβλίων και ως προς την ανταπόκρισή της στους συμπολίτες μου».

Μου γράφει πάλι:

«Σε μία από αυτές τις αναζητήσεις μου γνώρισα τον Φρενέ. Στην επιμόρφωση στην Τρίπολη άκουσα ότι ο Φρενέ ήταν δάσκαλος της πράξης και μετά της θεωρίας. Βρήκα τον εαυτό μου σ αυτή την φράση. Υπάρχει ο παιδαγωγικός στόχος φυσικά, πάντα, στη σκέψη, όμως η προσπάθεια για επίτευξή του γίνεται σε κάθε μαθητή με διαφορετικό τρόπο, ανάλογα με τις ατομικές του εκπαιδευτικές ανάγκες Διαπίστωσα, λοιπόν, ότι τα μαθήματα στη φύση, η εφημερίδα, τα μικρά βιβλία, τα συμβούλια, η συνεργασία με τους γονείς και τους συναδέλφους, η δημιουργία κοινότητας (στην οποία συμμετέχουν γονείς, μαθητές, εκπαιδευτικοί, βοηθητικό προσωπικό) και η εξατομίκευση των στόχων για τους μαθητές μας, είναι στην φιλοσοφία του Φρενέ. Ό,τι από ένστικτο υλοποιούσα τόσα χρόνια βρήκε την σωστή του θεωρητική βάση και μέσα μου έγινε ακόμα μία αποκάλυψη!» 

Οι μετασχηματισμοί του εκπαιδευτικού γίνονται ενδοσχολικοί, κοινοτικοί, κοινωνικοί και πολιτικοί μετασχηματισμοί. Αυτή η μετάβαση κρίνεται από την μετακίνηση των γραμμών. Ζούμε με τις ενοράσεις του πεδίου μας και ενώνουμε τις χειρονομίες μας με την αλλαγή του φαντασιακού. Να πως γίνεται αυτό με τα λόγια της:

«Αφουγκράζομαι τα ενδιαφέροντα των μαθητών και τα ακολουθώ. Τα θέματα που προσεγγίζουμε βγαίνουν από τα ίδια τα παιδιά και συνήθως, πια,  από το μαθητικό μας συμβούλιο. Τώρα πια το συμβούλιό μας γίνεται σύμφωνα με τις τεχνικές του Φρενέ. Παλιότερα γινόταν πιο ελεύθερα, χωρίς τους ρόλους (υπεύθυνο λόγου, αντικείμενο λόγου, πρόεδρο, χρονοφύλακα). Αυτό όμως που ήταν ίδιο ήταν η αντιμετώπιση των μαθητών από την πλευρά μου σαν ίσοι προς ίσο. Η δική τους ψήφος είχε την ίδια βαρύτητα με τη δική μου Στο συμβούλιό μας αποφασίζουμε για τις γιορτές, τις εκδρομές και για άλλα θέματα που απασχολούν τα παιδιά. Ακόμα και για κατασκευές ζητάω την γνώμη τους και προτείνουν».

Η καθημερινότητα είναι αυτό που ονομάζεται απαξιωτικά ρουτίνα, αλλά στην παιδαγωγική μας είναι το άπιαστο όνειρο, να επιτελούμε με απρόσκοπτο τρόπο τις εναλλαγές από την προσωπική στάση στη δημοκρατία και την (συν)εργασία. Να τι μου γράφει:

«Στις πρωινές ώρες στο νηπιαγωγείο, οι ‘αυθόρμητες δραστηριότητες’ είναι πολύτιμες για τα παιδιά. Όταν έρχεται εκείνη η μαγική στιγμή που δεν ακούγεται τίποτα -τόσο ωραία παίζουν, επικοινωνούν, μαθαίνουν το ένα από το άλλο- δεν διακόπτω το παιχνίδι τους, αλλά αντίθετα, δίνω κι άλλο λίγο χρόνο για να συγκεντρωθούμε στον κύκλο και να φτιάξουμε το πλάνο ημέρας. Ο κύκλος! Έχουμε πραγματικά έναν κύκλο στην τάξη αφού έχω κόψει το χαλί σ αυτό το σχήμα. Πάντα σκεφτόμουν γιατί τις  «παρεούλες» τις λέγαμε «κύκλους της συζήτησης», αφού μόνο κύκλοι δεν είναι! Διώξαμε και τα παγκάκια επίσης και καθόμαστε στο χαλί. Η θέση τους στον κύκλο είναι πολύ σημαντική για όλους. Οριοθετεί τον χώρο τους, σκέφτονται τον διπλανό τους και βλέπουν αυτόν που μιλάει κάθε φορά. Σ αυτό τον κύκλο λοιπόν γίνονται και τα συμβούλια. Τα παιδιά εκφράζονται ελεύθερα. Έχω εξασφαλίσει μια «πλούσια» γωνιά για κατασκευές. Πέρυσι την είχαμε ονομάσει «το εργαστήρι του Κύρου Γρανάζη». Τώρα τη λέμε «steamεργαστήρι φαντασίας»  όπου οι μαθητές έχουν στη διάθεσή τους αληθινά εργαλεία, υλικά ζωγραφικής, υλικά για κατασκευές όπως σκουπίδια, κουμπιά, καλαμάκια κ.α. Έρχονται σε επαφή με την τεχνολογία  (ρομποτική, τάμπλετ, livebooks, υπολογιστή, τηλε – συναντήσεις) και φυσικά με διάφορες μορφές τέχνης. Ο χώρος είναι ο τρίτος δάσκαλος, έλεγε ο Μαλαγκούτσι του Ρέτζιο».

Αλλά όλα δεν είναι τάξη. Το τρίπτυχο της παιδαγωγικής μας είναι τάξη – αυλή – κοινότητα. Και αγαπάμε αυτήν την έξοδο στην κοινότητα, περνώντας όρια και κατώφλια για να συναντήσουμε το δικαίωμα στο χώρο. Η Γαρυφαλιά τυπώνει εφημερίδες από το 2013 και βγαίνει στην κοινότητα.

«Με την πρώτη ευκαιρία αφήνουμε το σχολείο και πηγαίνουμε περίπατο και κάνουμε μάθημα στη φύση. Έχουν φέρει, άλλωστε, όλα τον εξοπλισμό τους στο σχολείο, γαλότσες, αδιάβροχα και ομπρέλες έτσι ώστε να μπορούμε να πηγαίνουμε και σε ήπια βροχερές μέρες. Σε κάποια από αυτά τα πολύ – αισθητηριακά μαθήματα τα παιδιά αντιλήφθηκαν τον ήχο και την ηχώ, παρατήρησαν τις πολλές αποχρώσεις του πράσινου και διαπίστωσαν ότι αν ρίξουμε μία πέτρα στο νερό δημιουργούνται ομόκεντροι κύκλοι. Φέτος ξεκινήσαμε αλληλογραφία και με ένα νηπιαγωγείο. Ζωγράφισαν και μου υπαγόρευσαν το γράμμα που τους στείλαμε. Ενθουσιάστηκαν που πήγαμε στο ταχυδρομείο! Οι περίπατοι αυτοί είναι αφορμές να μάθουν να κυκλοφορούν στην πόλη, να επικοινωνούν, να νοιάζονται για τον διπλανό τους, ακριβώς επειδή έχουν νόημα όλα αυτά, για τα ίδια. Έτσι είναι και με την πλανόδια βιβλιοθήκη».

Στην τάξη τους πήγε το Φεβρουάριο του 2020 και ο Βαγγέλης Βλαχάκης από την ομάδα του «Σκασιαρχείου» να κάνουν μια ταινία. Η νηπιαγωγός μας περιμένει να περάσει αυτή η δύσκολη περίοδος των κλειστών σχολείων για να βάλει πάλι μπροστά τη πλανόδια βιβλιοθήκη της. Γράφει γράμματα στα παιδιά του σχολείου της. Και ο Άντερσεν; τι θα έλεγε για όλα αυτά με το φετινό μήνυμα της ibby; Θα έλεγε πως πεινάμε για λέξεις. Πως όταν γράφονται οι λέξεις είναι σαν το κουκούλι από τις πεταλούδες. Περιμένουν να το αφήσουν και να πετάξουν μακριά από τους θάμνους που γεννήθηκαν.

Έτσι είναι και το «Σκασιαρχείο». Γεννήθηκε στους θάμνους. Τώρα πετά μέσα από τους εκπαιδευτικούς του. Κι εμείς πεινάμε να διαβάζουμε τέτοιες ιστορίες με θάμνους.

Μπάμπης Μπαλτάς

https://thegivinglibraryonwheels.blogspot.com/.

Για την Elise Freinet και το βιβλίο της «Αυτό που αναλογεί στον δάσκαλο» (2020)

Με μεγάλη χαρά υποδεχόμαστε τη μετάφραση μέρους του έργου της Elise Freinet από το βιβλίο της Αυτό που αναλογεί στον δάσκαλο (1966). Είναι η πρώτη μετάφραση της Ελίζ για την Παιδαγωγική Ομάδα του «Σκασιαρχείου» και η τρίτη στην ελληνική γλώσσα. Το μικρό χρονικό αυτών των μεταφράσεων ξεκινά από την δικτατορία των Συνταγματαρχών και το έργο του παιδαγωγού Χάρη Πάτση. Τον Μάιο του 1967 και αφού έχει προηγηθεί το συνέδριο της TOYRS για τον Celestin Freinet στη Γαλλία, η ανακοίνωση της Elise μεταφράζεται στα ελληνικά στο περιοδικό «Νέο Σχολείο» (1950 – 1970) από την Έμμη Πάτση – Garin. Στην μεταπολίτευση θα συναντήσουμε την Elise στην εισαγωγή του βιβλίου του Celestin Freinet, Το σχολείο του λαού (1977), σε μετάφραση της Κατερίνας Δεναξά – Βενιεράτου. Ήμασταν μπροστά σ’ ένα μεταφραστικό κενό. Και τώρα η Κατερίνα Μπάρκα κάνει αυτόν τον μεταφραστικό άθλο. Κάποια στιγμή στις εκδόσεις του «Σκασιαρχείου» θα έχουμε ολόκληρο το βιβλίο. Το περιμένουμε!

Η μετάφραση της Κατερίνας Μπάρκα του βιβλίου της Elise Freinet μας βρίσκει χαρούμενους για τη κάλυψη αυτού του κενού, αλλά και για πολλούς άλλους λόγους. Κυρίως γιατί το κίνημα Freinet εμπλουτίζεται ως προς το φύλο και δεν είναι προσωποπαγές, παρά το γεγονός ότι η αγάπη της Elise για τον Celestin Freinet είναι απεριόριστη και καταλήγει μόνιμα στην περαιτέρω ερμηνεία των κόπων του για μια λαϊκή παιδαγωγική που ανασυγκροτεί την κοινωνία, την εργασία, τη ζωή και την ανθρωπότητα. Αν σκεφτούμε ότι η Elise επιμένει ότι ήταν καθοριστική για την σκέψη του η αντίστασή του στα χρόνια του β’ παγκοσμίου πολέμου στον φασισμό και ο εγκλεισμός του στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Βισύ, τότε μπορούμε κι εμείς να σκεφτούμε όλα αυτά που μας καθορίζουν σήμερα και μας κάνουν να συνεχίζουμε να εργαζόμαστε για τη ζωή που μας λυτρώνει. Οι κακές συνθήκες, όπως και στο σχολείο, δεν είναι αιτία αποδιοργάνωσης. Το αντίθετο. Η Elise στο έργο της Αυτό που αναλογεί στον δάσκαλο (2020) επιμένει πολύ σ’ αυτό. Επίσης επιμένει πως η παιδαγωγική Freinet είναι ο υλισμός των τεχνικών, αλλά συγχρόνως οι τεχνικές δεν φτάνουν. Η ζωή, ο αυθορμητισμός, η παιδαγωγική έξω από την τάξη, η κίνηση, ο θόρυβος των παιδιών, η ανάπτυξη του παιδιού όπως του φυτού, θέτουν νέες σημαδούρες στη θάλασσα του μοντέρνου και του Μοντέρνου Σχολείου κατεξοχήν. Θα εστιάσει πολύ ποιον δάσκαλο/ δασκάλα δεν θέλουμε. Και θα περιγράψει με ένταση αυτό που κάνει καλό τον τεχνίτη, τον κατασκευαστή, τον ομαδάρχη, αυτόν που δουλεύει με εργαλεία. Και θα μιλήσει εκτεταμένα για τις τεχνικές με τόσο αγάπη που θα την ισορροπήσει με την ανατροπή αυτής της αγάπης με το σθένος της δασκάλας που διδάσκει, πειραματίζεται, αποφαίνεται, δημιουργεί νόμους και σταθερές και αμφιβάλει όχι για το αμφίβολο, αλλά για το σίγουρο.

Το βιβλίο της Elise είναι πολύ χρήσιμο για όλες/ όλους που έχουν επιμορφωθεί στην παιδαγωγική Freinet καθώς αναδεικνύει το πεδίο πέραν των τεχνικών. Οι τεχνικές δεν φτάνουν από μόνες τους. Ο εκπαιδευτικός εγγυάται τη διαδικασία με ένα τέτοιο τρόπο που καθημερινά υπηρετεί τους θεσμούς των παιδιών. Ο σεβασμός για τη δουλειά του ξεκινά από τον τρόπο που προσλαμβάνει το ξεκίνημα της μέρας. Η επαναστατική παιδαγωγική έχει σχέση με την καθημερινότητα.

Σύντομα θα έχουμε μεταφρασμένο το έργο της Elise, αλλά και μεταφράσεις του περιοδικού της αυστριακής ομάδας Freinet όπου το περιοδικό της το ονομάζει «Elise», προς τιμή της για όλα αυτά που προσέφερε και προσφέρει αφειδώς στο χώρο των τεχνικών που ανανέωσε, το ελεύθερο κείμενο και την εικαστική τέχνη των παιδιών. Ένα προχώρημα είναι ένα πέταγμα. Ένα πέταγμα είναι μια γραμμή διαφυγής. Μια γραμμή διαφυγής είναι μια γραμμή που μετακινήθηκε. Αυτό κάνει η παιδαγωγική μας. Δεν ακολουθούμε κάποια γραμμή. Μετακινούμε τις γραμμές.

Μπάμπης Μπαλτάς

+Τα θρανία της άνοιξης

ΕΔΩ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ

Κλειστά σχολεία: τα μαθήματα του ιού (και κάποιες ιδέες για τους γονείς)

Ο Φιλίπ Μεριέ είναι διαπρεπής Γάλλος παιδαγωγός, καθηγητής των Επιστημών της αγωγής στο Πανεπιστήμιο Lumière της Λυών. Χαίρει μεγάλης εκτίμησης στο διεθνή χώρο και η προσωπική του ιστοσελίδα https://www.meirieu.com/ είναι ένας πραγματικός θησαυρός για τους/τις εκπαιδευτικούς που γνωρίζουν γαλλικά. Η παιδαγωγική ομάδα «το Σκασιαρχείο» έχει την τιμή να συνεργάζεται μαζί του: έχει μεταφράσει κείμενά του και έχει υποτιτλίσει (σε συνεργασία με το Φεστιβάλ κινηματογράφου Ολυμπίας)  4 εξαιρετικές  παιδαγωγικές ταινίες μικρού μήκους («Σελεστέν Φρενέ», «Φερνάν Ουρί», «Γιάνους Κόρτσακ», «Αντόν Μακαρένκο») που αξιοποιήθηκαν πολλαπλά. Το (πολύ πρόσφατο) κείμενό του που ακολουθεί  δημοσιεύεται στα ελληνικά με την άδεια του. Γράφτηκε για τη Γαλλία αλλά διατηρεί την αξία του και για τη δική μας πραγματικότητα. Απευθύνεται στους γονείς, τώρα που τα σχολεία δεν λειτουργούν και τα παιδιά βρίσκονται κλεισμένα στα σπίτια τους. Με αφορμή τη σημερινή έκτακτη κατάσταση αναπτύσσει έναν καίριο παιδαγωγικό προβληματισμό και προτείνει ορισμένες γενικές κατευθύνσεις για τη δουλειά στο σπίτι, χρήσιμες για εκπαιδευτικούς και γονείς. Χ.Π.

Κλειστά σχολεία: τα μαθήματα του ιού (και κάποιες ιδέες για τους γονείς)

Philippe Meirieu, Ομότιμος καθηγητής των επιστημών της αγωγής, Πανεπιστήμιο Lumière Lyon 2

Το κλείσιμο των σχολείων και των πανεπιστημίων για ένα απροσδιόριστο χρονικό διάστημα επιβάλλεται για λόγους δημόσιας υγείας. Το Υπουργείο Παιδείας λέει ότι είχε προνοήσει γι’ αυτή την κατάσταση , αλλά τα προβλήματα είναι σίγουρα πολλά. Οι εκπαιδευτικοί της Β΄/βαθμιας εκπαίδευσης κλήθηκαν να οργανώσουν όσο γίνεται καλύτερα με τα διαθέσιμα ψηφιακά εργαλεία τα μαθήματα εξ αποστάσεως και την παρακολούθηση των μαθητών/μαθητριών τους.

Τα  πράγματα θα είναι πιο μπερδεμένα για το δημοτικό ενώ για το νηπιαγωγείο φαίνεται πολύ δύσκολο να εξασφαλιστεί με τη βοήθεια των ψηφιακών μέσων  η «παιδαγωγική συνέχεια» για την οποία μας μιλούν…

Ας υπενθυμίσουμε άλλωστε, για το θέμα αυτό, ότι οι εκπαιδευτικοί ανήκουν στα πολύ σπάνια επαγγέλματα όπου ο εργοδότης δεν προμηθεύει στους εργαζόμενους τα εργαλεία της δουλειάς, που είναι απαραίτητα για την άσκηση του επαγγέλματος. Ο καθένας και  η καθεμία οφείλει, αν θέλει να εκτελέσει σωστά τα καθήκοντα που του/της επιβάλλονται, να προμηθευτεί προσωπικά έναν υπολογιστή, έναν εκτυπωτή και ένα σκάνερ… Κάπως σαν να όφειλαν οι εργαζόμενοι σε ένα εργοτάξιο να αγοράζουν μόνοι τους τις αξίνες και τα φτυάρια τους! Τη στιγμή που γίνεται λόγος για την απαραίτητη αναβάθμιση του εκπαιδευτικού σώματος, να κάτι που δεν μπορεί να θεωρείται δευτερεύον.

Αλλά πέρα από αυτά τα τεχνικά ζητήματα, το κλείσιμο των σχολείων  ανακινεί επίσης πολλά ερωτήματα παιδαγωγικής φύσεως και μπορεί να αποτελέσει την αφορμή για να προχωρήσουμε, πέρα από τη συγκεκριμένη κατάσταση ανάγκης, σε ένα ευρύτερο στοχασμό για τις συνθήκες της εκπαίδευσης…

Μαθαίνουμε μαζί

Ας θυμηθούμε καταρχήν μία από τις θεμελιώδεις αρχές του «δημοκρατικού σχολείου». Το σχολείο δεν είναι απλά ένας τόπος προορισμένος να επιτρέπει σε κάθε παιδί ατομικά να μαθαίνει αποτελεσματικά, είναι επίσης ο χώρος και ο χρόνος όπου διαφορετικά παιδιά βρίσκονται για «να μάθουν μαζί».

Βρίσκονται εκεί για να ακούσουν τον ίδιο λόγο φροντίδας από ένα δάσκαλο που τα καλεί να γίνουν ομάδα,  για να έρθουν αντιμέτωπα με τα ίδια ερωτήματα και να ανακαλύψουν ότι είναι ικανά να αποκτήσουν γνώσεις που τα απελευθερώνουν και ταυτόχρονα τα φέρνουν πιο κοντά, αλλά επίσης για να δημιουργήσουν μεταξύ τους δεσμούς αλληλεγγύης που θα τους επιτρέψουν να υψωθούν πάνω από τον εαυτό τους, να προικισθούν με επιπλέον  νοητικά εργαλεία, να γίνουν πρόσωπα με διαυγέστερο πνεύμα και περισσότερο αυτόνομα.

Αν είναι λοιπόν αναγκαίο να γίνουν οικεία και να αξιοποιηθούν κατάλληλα όλα τα διαθέσιμα εργαλεία για να γίνουν τα μαθήματα από απόσταση, θα ήταν ωστόσο εντελώς απατηλό να νομίζουμε ότι είναι δυνατόν να «αντικατασταθεί» πλήρως το σχολείο από ένα σύνολο μόνο ατομικών  μέσων μάθησης, όσο πολλά και εξελιγμένα  να είναι αυτά.

Αυτός είναι ο λόγος που σήμερα χρειάζεται να οργανώνει ο εκπαιδευτικός, κάθε φορά που αυτό είναι δυνατόν, ένα συλλογικό πλαίσιο εποπτείας από απόσταση, π.χ. με βιντεοδιάσκεψη, επανασυστήνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τον συμβολικό χώρο της τάξης που παραμένει ένα θεμελιώδες πλαίσιο αναφοράς, εντός του οποίου μπορεί να αναπτυχθεί και να βρει όλο της το νόημα η εργασία του κάθε παιδιού.

Να γιατί, επίσης, είναι δυνατόν και χρήσιμο να επιτρέπουμε στα παιδιά να επικοινωνούν μεταξύ τους τηλεφωνικά ή μέσω ίντερνετ: μπορούν έτσι να εξετάσουν τον τρόπο με τον οποίο οργάνωσαν προσωπικά τη δουλειά τους, να εντοπίσουν τα προβλήματα που συναντούν και να προσανατολιστούν αμοιβαία προς αυτή ή την άλλη ανάγνωση, αυτή ή την άλλη άσκηση. Και δεν πρέπει να διστάσουμε, στο ίδιο πνεύμα, να οργανώσουμε την επικοινωνία εξ αποστάσεως ανάμεσα σ’ ένα μαθητή που δυσκολεύεται και έναν μεγαλύτερο μαθητή: ο δεύτερος θα καταλάβει καλύτερα αυτό που θα κληθεί να εξηγήσει και ο πρώτος θα προχωρήσει σε νέες γνώσεις με έναν φωτισμό διαφορετικό από αυτόν του βιβλίου ή του ίντερνετ.

Χρόνος για γράψιμο

 Αλλά το σχολείο είναι επίσης αξεχώριστα συνδεδεμένο με την εισαγωγή στον γραπτό λόγο. Με την εκμάθηση, από το δημοτικό σχολείο, της ανάγνωσης και της γραφής αλλά επίσης με τη σταδιακή πρόσβαση σε αναγνώσματα και γραπτά όλο και πιο μεγάλα και σύνθετα.

Το να διαβάζεις και να γράφεις σημαίνει, πράγματι, ότι έχεις πρόσβαση σε μια βαθύτερη κατανόηση του κόσμου και σε μια όλο και περισσότερο καίρια έκφραση της ίδιας σου της σκέψης. To να διαβάζεις και να γράφεις σημαίνει ότι ανοίγεσαι σε δρόμους ανεξερεύνητους , ότι ανακαλύπτεις καινούριες προοπτικές και επικοινωνείς με τον άλλο ενσωματώνοντας στον λόγο σου όλο και καλύτερα τις απαιτήσεις ακρίβειας, ορθότητας και αλήθειας που επιτρέπουν μια ήρεμη και γόνιμη επικοινωνία.

Ο ρόλος του σχολείου είναι ασφαλώς να κάνει τα παιδιά μας να ανακαλύψουν ότι η ανάγνωση και η γραφή, στο επίπεδο της ηλικίας τους, δεν είναι απλά «δοκιμασίες» σε μια «πίστα μαχητή» στο σχολείο αλλά η ευκαιρία να έχουν πρόσβαση σε καινούριες απολαύσεις που δεν τις είχαν υποψιαστεί… Μόνο που, παραδόξως, ο συνήθης ρυθμός της ζωής των μαθητριών/μαθητών μας και η παραδοσιακή κατάτμηση των σχολικών ασκήσεων δεν επιτρέπουν πάντοτε αυτή την ήρεμη πρόσβαση στον γραπτό λόγο.

Γιατί λοιπόν να μην επωφεληθούν από αυτές τις αργόσυρτες μέρες που μας περιμένουν για να δαμάσουν τον γραπτό λόγο; Γιατί να μην εμπλέξουμε τα παιδιά μας σε καινούρια διαβάσματα, έστω κι αν χρειαστεί να διαβάσουμε μαζί τους (ή παράλληλα μ’ αυτά) τα ίδια κείμενα για να μπορέσουμε στην συνέχεια να ανταλλάξουμε τις εντυπώσεις μας, την κατανόησή μας, τις ενστάσεις μας; Γιατί να μην επωφεληθούμε απ’ αυτή την ευκαιρία για να κάνουμε τα παιδιά μας να γράφουν το ένα στο άλλο, αλλά επίσης για να τους γράφουμε εμείς και να μας γράφουν; Πέρα από τα sms και τα σύντομα μηνύματα που ανταλλάσσονται στα κοινωνικά δίκτυα, δεν θα μπορούσαμε να (ξαν)αρχίσουμε να γράφουμε αληθινά και μεγάλα γράμματα;

Από τη μεριά μου, έχω πολλές φορές απαντήσει σε γονείς που παραπονιούνται ότι τα παιδιά τους δεν τους ακούνε: «Δεν σας ακούνε… λοιπόν γράψτε τους! Και μην απελπίζεστε για την απάντησή τους!» Και έπειτα, να που τα παιδιά μας θα έχουν επιτέλους χρόνο για να γράψουν ποιήματα και ερωτικά γράμματα, να ξαναπιάσουν μια έκθεση ή μια παρουσίαση που έγινε στο πόδι, να συντάξουν και να μοιραστούν κριτικές ταινιών ή βιβλίων, να επεξεργαστούν άρθρα για την εφημερίδα της τάξης, η οποία μπορεί ασφαλώς να δημοσιευτεί στον «ιστό» ερήμην των περιορισμών. Επίσης, γιατί όχι, και ένας διαγωνισμός ειδήσεων ή ανταποκρίσεων στην κλίμακα ενός τετραγώνου ή ενός σχολείου;

Ας αντιπαλέψουμε την επιδημία του ιού που μας απομονώνει με τον πολλαπλασιασμό κειμένων κάθε είδους, που μας εξασκούν στην απαιτητική γραφή, μας ενώνουν σε πείσμα όλων των περιορισμών και μπορούν να φωτίσουν τις μέρες μας!

Αν όλα αυτά δεν αρκούν για να γεμίσουν οι μέρες, υπάρχουν – τόσο αυτονόητο είναι που διστάζει κανείς να το υπενθυμίσει – ένα πλήθος δραστηριοτήτων που επιτρέπουν, ιδιαίτερα με τα μικρότερα παιδιά, να αξιοποιηθούν αποτελεσματικά  αυτά που έχουν κάνει στο σχολείο: η κουζίνα, τα μαστορέματα ή τα επιτραπέζια παιχνίδια αντιπροσωπεύουν εξαιρετικές ευκαιρίες να «κάνουμε πράγματα μαζί»: να έρθουμε αντιμέτωποι με προβλήματα, να αναζητήσουμε λύσεις, να αναρωτηθούμε για τις γνώσεις που πρέπει να ενεργοποιήσουμε…

Τι πιο χρήσιμο για να γίνει ένα παιδί πιο φιλοπερίεργο και ταυτόχρονα πιο αυτόνομο, και να επωφεληθεί ακόμη καλύτερα από τα μαθήματα όταν θα έρθει η ώρα να ανοίξουν τα σχολεία;

Αλλά για να γίνει αυτό, πρέπει να αντισταθεί κανείς, τουλάχιστον εν μέρει, στον τρομερό πειρασμό της οθόνης: να αντισταθεί και ίσως ακόμη να αλλάξει τη σχέση των παιδιών μας με την οθόνη. Έτσι οι ενήλικοι θα μπορούν, για μια φορά, να δοκιμάσουν να παίξουν ηλεκτρονικά παιχνίδια με τα παιδιά τους, έστω και για να μπορούν στη συνέχεια να μιλήσουν μαζί τους για το περιεχόμενό τους: το να μην αφήνουμε μόνα τους τα παιδιά μας απέναντι στη βία πολλών από αυτά τα παιχνίδια είναι πράγματι απαραίτητο για να μπορέσουν  να πάρουν αποστάσεις από αυτά.

Όσο για την τηλεόραση, που πιθανότητα θα δει το κοινό της να αυξάνει ραγδαία κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου (για μεγάλη χαρά των διαφημιστών!) μας προσφέρεται τώρα η ανέλπιστη ευκαιρία να μάθουμε να την κοιτάμε έξυπνα. Και ένα είναι το σύνθημα, από τη στιγμή που ο ενήλικος θα είναι παρών στο πλευρό των παιδιών: «κάθε εκπομπή την επιλέγουμε πρώτα, την βλέπουμε μαζί, την συζητάμε μετά».

Να σπάσουμε αυτή την αδιάκοπη ροή, να τελειώσουμε με το ζάπινγκ, να διαθέσουμε χρόνο για μια ελεγχόμενη, προσεκτική και κριτική παρακολούθηση των επιλεγμένων προγραμμάτων: αυτό συνιστά το πιο αποτελεσματικό αντίδοτο απέναντι στην τηλεοπτική υποδούλωση, μια ουσιαστική προετοιμασία στην εξάσκηση της προσοχής που είναι τόσο αποφασιστική για όλες τις σχολικές και επαγγελματικές μορφές σχολικής επιτυχίας.

Κοινωνικές ανισότητες

Θα μπορούσαμε ακόμη να ελπίσουμε – ας ονειρευτούμε λίγο! – ότι η δημόσια ραδιοτηλεόραση θα κινητοποιηθεί για να βοηθήσει, αυτές τις δύσκολες μέρες, την εθνική εκπαίδευση: υπάρχει ένας τεράστιος πλούτος στα αρχεία τoυ ιδρύματος ραδιοτηλεόρασης που θα μπορούσε πολύ γρήγορα και δίχως ιδιαίτερες δυσκολίες να παρουσιαστεί και να χρησιμοποιηθεί σε μια παιδαγωγική προοπτική.

Δεν πρέπει ωστόσο να ξεχνάμε ότι όλα αυτά εξαρτώνται από τη δυνατότητα που θα έχουν οι γονείς να συνοδέψουν τα παιδιά τους αυτές τις μέρες. Και, ως προς αυτό, η ανισότητα είναι πολύ μεγάλη…, αλλά γι’ αυτό ακριβώς έχει εφευρεθεί το σχολείο!

Ίσως πρέπει να επωφεληθούμε από αυτή την κρίση για να το βροντοφωνάξουμε και πάλι: τα παιδιά μας πηγαίνουν στο σχολείο για να ωφεληθούν από μια εκπαίδευση που επιτρέπει στην καθεμία και στον καθένα να έχει πρόσβαση στα πιο απαιτητικά έργα του πολιτισμού, όποιες και να είναι οι καταβολές, οι υλικοί και πνευματικοί πόροι της οικογένειάς τους, τα ατυχήματα της ζωής που είχαν να αντιμετωπίσουν.

Αυτό είναι μια υπόθεση επαγγελματιών καλά καταρτισμένων, είναι υπόθεση μιας παιδαγωγικής υποχρεωτικά διαφοροποιημένης, που να συνενώνει την οικοδόμηση ενός κοινού πλαισίου και την χρειαζούμενη ειδικότερη στήριξη όλων, είναι επίσης υπόθεση της κρατικής βούλησης να παράσχει  πιο πολλά και καλύτερα σ’ αυτούς που έχουν τα λιγότερα. Διακύβευμα σχολικό, αλλά, ευρύτερα, διακύβευμα πολιτικό: ο αγώνας ενάντια στις σχολικές ανισότητες είναι αξεχώριστος από τη μάχη ενάντια στις κοινωνικές ανισότητες. Ο κορονοϊός μάς το υπενθυμίζει. Ας ελπίσουμε ότι το μάθημά του δεν θα ξεχαστεί πολύ γρήγορα.

The Conversation

15-3-2020

Μετάφραση:  Χάρης Παπαδόπουλος

 Παιδαγωγική ομάδα «Το Σκασιαρχείο»

Το νέο βιβλίο του «Σκασιαρχείου»: Το σχολείο της κοινότητας

Κυκλοφόρησε το τέταρτο βιβλίο των εκδόσεων του «Σκασιαρχείου με τίτλο «Το Σχολείο της Κοινότητας με την παιδαγωγική Freinet». Πλούσιο σε σελίδες κι επιμελημένο από την Λίζα Παντελιάδου, όπως όλα τα βιβλία μας, ελπίζουμε να κάνει το ταξίδι του με πολλές παρουσιάσεις και του ευχόμαστε καλοτάξιδο. Είναι ένα βιβλίο που ανταποκρίνεται σε πολλές τεχνικές Freinet, εστιάζει στο σχήμα τάξη – αυλή – κοινότητα, δείχνει τη συνεργασία με την αρχιτεκτονική και μας ετοιμάζει για την έξοδο στην κοινότητα, μια βασική αρχή της θεσμικής παιδαγωγικής.

Μπορείτε να το παραλάβετε στη συνάντηση του Δικτύου Συνεργατικών Σχολείων με την παιδαγωγική Freinet, στο Μαράσλειο Δημοτικό Σχολείο στις 21/3/2020 (10:00 – 13.00), αλλά και όπου αλλού συναντάτε τις ομάδες του «Σκασιαρχείου». Ή γράψτε μας skasiarxeio2014@gmail.com

Λίγα λόγια ακόμη για το σχολείο της κοινότητας. Είναι μια αντιπρόταση στα άλλα ηγεμονικά παραδείγματα που προτάθηκαν από τις δυνάμεις του νεοφιλελευθερισμού (ψηφιακό, αειφόρο, δημοκρατικό, κοινωνικό). Το σχολείο της κοινότητας είναι ανοιχτό προς τα μέσα, εισάγοντας λόγους όπως καταπιεστές, ιεραρχίες, ρατσισμούς, ιδεοληψίες, κοινές γνώμες, δοξασίες, υποτιμήσεις, φοβίες, ολοκληρωτισμούς, ιδεολογίες, πολέμους, ανισότητες, οικογενειακές παραδόσεις, πλειοψηφίες/ μειοψηφίες, βία, θρησκείες, μητρικές γλώσσες, σώματα, σεξουαλικότητα και κρατικές πολιτικές. Αλλά αυτό που θα εισάγει θα το διορθώσει, θα το αντιγράψει, θα το μετασχηματίσει και θα το επιστρέψει εκ νέου για τη διάχυσή του πάλι στην κοινότητα,. Εξάγοντας αυτή τη φορά όμως, γνώσεις, αλήθειες, συμμετοχικές παρατηρήσεις, μετρήσεις, μεταφράσεις, ενοράσεις, βλέμματα, δικαιοσύνη, κατασκευές, μιμήσεις, ρητορικές, πειθώ, ισότητες, επιθυμίες, συμπτώματα, όνειρα, συμβάντα, χειρονομίες, δημοσιότητα, αποκαταστάσεις, αναπληρώσεις, συλλογικές δράσεις, διαμαρτυρίες, διαδηλώσεις, διαδρομές στην πόλη, αφισοκολλήσεις και απόλαυση. Το τρίπτυχο αυτού του σχολείου είναι τάξη – αυλή – κοινότητα και ο στόχος του είναι η αναμέτρηση μ’ αυτόν τον κόσμο.

Κεντρική ιδέα σ’ αυτή την αντίληψη είναι το ανοιχτό προς τα έξω σχολείο και η παραγωγή μέσα από τα υλικά δίκτυα σθεναρών σχέσεων με πολλούς ενήλικες που μπορούν να αντικαταστήσουν την απώλεια της αυθεντίας των γονιών και των εκπαιδευτικών. Βασικά στοιχεία αυτού του άμεσου – δημοκρατικού σχολείου είναι οι αίθουσες – εργαστήρια, ο κήπος, ο σπόρος, οι ομάδες χωρίς αρχηγό, το συμβούλιο τάξης, η βιβλιοθήκη, η παιδαγωγική της αυλής, τα παραδοσιακά παιχνίδια, το τυπογραφείο, οι μαθητικοί συνεταιρισμοί, η υιοθέτηση χώρων εκτός σχολείου, η κίνηση, η αφή, η συνεργασία, η συνέλευση των ζώων, το ποδήλατο, η αλληλογραφία, η έκδοση εντύπων, ο κινηματογράφος, το ραδιόφωνο και η άφοβη χρήση της πολιτικής. Τι μπορούμε να ρωτήσουμε ως άξιο να ερωτηθεί σήμερα; Ίσως, αν το σχολείο θα το εγγράψουμε στον άμεσο κόσμο της κοινωνικής οικονομίας και των κοινωνικών κινημάτων ή στον κοσμοπολιτισμό, με κύρια χαρακτηριστικά την απώλεια της ιδιότητας του πολίτη, την μετανάστευση και την παγκοσμιοποίηση. Οι ιδέες του Freinet, με την δημιουργία του «Σκασιαρχείου» γνωρίζουν αυτά τα τελευταία δέκα χρόνια τον ευρύτερο μετασχηματισμό της ελληνικής εκπαίδευσης. Οι διαδρομές στην πόλη με τα παιδιά, η αποσχολειοποίηση, οι κοινότητες μάθησης, η τέχνη στον δημόσιο χώρο και οι επιτελέσεις του χώρου με τον χρόνο δημιουργούν τις σχέσεις παιδαγωγικής και αρχιτεκτονικής αυτού του ουτοπικού σχολείου. Το σχολείο είναι μπροστά στην πρόκληση να αναζητήσει μια (δι)εθνική και ταξική επιλογή κοινωνικού μετασχηματισμού που θα στηρίζεται στην παραγωγική ανασυγκρότηση της ελληνικής κοινωνίας, τα κοινωνικά κινήματα, τους σχολικούς συνεταιρισμούς την κριτική στον θετικισμό και τις αναδυόμενες υποκειμενικότητες των παιδιών ή να ολοκληρώσει περαιτέρω τις μορφές της έμμεσης εκπροσώπησης στη δημοκρατία, του φιλελευθερισμού και του καπιταλισμού, ενάντια στις κοινότητες.

                               Μπάμπης Μπαλτάς, Άνοιξη 2020

ΤΟ ΔΙΚΟ ΜΑΣ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟ!

Η παιδαγωγική Φρενέ είναι συνυφασμένη με το τυπογραφείο στο σχολείο καθώς πρώτος ο Σελεστέν Φρενέ από το 1920 εισήγαγε την τεχνική του τυπογραφείου στην παιδαγωγική διαδικασία ως ένα εργαλείο ελεύθερης έκφρασης των μαθητών. 

Σκηνές αντίστοιχες με αυτές που βλέπουμε στην ταινία «Το Σκασιαρχείο», όταν ο δάσκαλος ανοίγει μπροστά στους έκπληκτους μαθητές του το δέμα με τα τυπογραφικά στοιχεία, ξετυλίχτηκαν πριν λίγες μέρες στο 4ο Δημοτικό σχολείο Ταύρου.

Ήταν η Τρίτη 28/5 όταν ανοίξαμε το βαρύ δέμα από τη Λήμνο. Μεγάλη η συγκίνηση για τα  μέλη του «Σκασιαρχείου» που ήταν παρόντα όταν είδαν να εμφανίζεται μπροστά τους το δικό τους τυπογραφείο.  

Με πρωτοβουλία δάσκαλου Θανάση Παπαδόπουλου, είχαν φτάσει από τη Λήμνο οι κάσες με τα τυπογραφικά στοιχεία και τα άλλα σύνεργα που ανήκαν στο οικογενειακό του τυπογραφείο και τώρα, μετά τη δωρεά, αποτελούν ιδιοκτησία του Σκασιαρχείου.

Με τη συμμετοχή παιδιών του σχολείου το τυπογραφείο μπήκε σε λειτουργία. Στην πρώτη πειραματική λειτουργία. Με την καθοδήγηση του Θανάση Παπαδόπουλου όλοι μαζί στοιχειοθέτησαν τις πρώτες φράσεις, μελάνωσαν τα στοιχεία και τύπωσαν τα πρώτα χαρτιά.

Ο καθένας πήρε από ένα ως πολύτιμο ενθύμιο.

Ως προσωρινός χώρος εγκατάστασης του τυπογραφείου επελέγη το πρωτοπόρο 4ο Δημοτικό σχολείο Ταύρου, αλλά από τη νέα σχολική χρονιά θα αρχίσει τα ταξίδια του.

Ημερίδα: «Χαρά – ΖΩΝΤΑΣ ΜΑΖΙ» νέα μονοπάτια

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΗΜΕΡΙΔΑΣ

                      Σάββατο 6 Απριλίου 2019 

 72ο Δ.Σ. Αθηνών     

09:00 – 09:30 Προσέλευση – Εγγραφή στα εργαστήρια
  09:30 09:45 09:45 – 10:05 10:05 – 10:30 Α΄ΚΥΚΛΟΣ: ΕΙΣΑΓΩΓΗ Προβολή της ταινίας του Phillipe Merieu “Fernand OURY” Συζήτηση με θέμα την ταινία , συντονισμός Χάρης Παπαδόπουλος Ο ρόλος της ομάδας των ψυχολόγων στο έργο του Σκασιαρχείου, Μπάμπης Μπαλτάς
10.30 – 11:00 Διάλειμμα
      11:00 – 13:00 Β΄ΚΥΚΛΟΣ: ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ (ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ) Διαβά-ΖΩΝΤΑΣ τα εικονογραφημένα βιβλία αλλιώς.  Αύρα Βαζαίου, ΝαταλίαΤζοβάραΖώντας Μαζί. Λένα Κούτσικα, Λούλα ΚατσιφήΣυνδημιουργώντας το “εδώ” και το “τώρα”. Φιλιώ ΚανάβΒα, Ίρις ΠαναγιώτουΓονείς και εκπαιδευτικοί: “ Συμμαχώντας για ένα σύγχρονο σχολείο”. Ράνια Καραμπά, Μαριλίνα Μπαδικιάν  
13:00 – 13:30 Ολομέλεια – Απολογισμός

Για να κάνετε αίτηση πατήστε εδώ

4 Επιμορφωτικές Συναντήσεις στην Παιδαγωγική Freinet

4ο ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ (ΠΕ.Κ.Ε.Σ.) ΑΤΤΙΚΗΣ

Eπιμορφωτικό σεμινάριο 12 ωρών στην παιδαγωγική Φρενέ/θεσμική παιδαγωγική.

Το 4ο ΠΕ.Κ.Ε.Σ. Αττικής σε συνεργασία με «ΤΟ ΣΚΑΣΙΑΡΧΕΙΟ – Παιδαγωγική ομάδα για την προώθηση της Παιδαγωγικής Φρενέ στην Ελλάδα» οργανώνει ένα επιμορφωτικό σεμινάριο 12 ωρών στην παιδαγωγική Φρενέ/θεσμική παιδαγωγική.

 Η επιμόρφωση απευθύνεται σε  εκπαιδευτικούς της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης που υπηρετούν σε σχολικές μονάδες (Νηπιαγωγεία, Δημοτικά, Γυμνάσια) των Διευθύνσεων Α΄βαθμιας και Β΄βαθμιας εκπαίδευσης Δ΄ Αθήνας και επιθυμούν να εφαρμόσουν στην τάξη τους τη συνεργατική μάθηση με την παιδαγωγική Φρενέ/Θεσμική Παιδαγωγική.

Θα γίνουν δεκτοί/δεκτές 50 εκπαιδευτικοί, όλων των ειδικοτήτων, με κριτήριο την σειρά κατάθεσης των αιτήσεων τους.

Θ συγκροτηθούν δύο 25μελή τμήματα με μικτή σύνθεση (9 εκπαιδευτικοί της δημοτικής εκπαίδευσης – 8 εκπαιδευτικοί της προσχολικής αγωγής – 8 εκπαιδευτικοί από την βαθμίδα του Γυμνασίου).

Το πρόγραμμα θα λάβει χώρα στο 11ο Δημοτικό Σχολείο Αγίου Δημητρίου, Ελευθερίου Βενιζέλου 14 (στάση του Μετρό «Άγιος Δημήτριος – Αλέξανδρος Παναγούλης») σε τέσσερις απογευματινές συναντήσεις (5.30΄- 8.30΄μμ), στις ακόλουθες ημερομηνίες:

Τρίτη 22 Ιανουαρίου –  Τρίτη 29 Ιανουαρίου – Τρίτη 5 Φεβρουαρίου – Τρίτη 12 Φεβρουαρίου

Η πρώτη συνάντηση αφορά την γνωριμία με την φιλοσοφία και το πλαίσιο της παιδαγωγικής Φρενέ καθώς και την γνωριμία των μελών της ομάδας μεταξύ τους.

Κατά την δεύτερη συνάντηση θα παρουσιαστούν, με βιωματικό τρόπο, οι τεχνικές «Τι νέα;» και «Συμβούλιο τάξης».

Η τρίτη συνάντηση αφορά το γλωσσικό μάθημα: «ελεύθερα κείμενα – δημιουργία σχολικής εφημερίδας – αλληλογραφία – μικρά βιβλία»

Η τέταρτη συνάντηση αφορά το άνοιγμα του σχολείου στη ζωή, με την έξοδο από τους τέσσερις τοίχους: «τάξη – αυλή – κοινότητα».

Η επιμόρφωση προσφέρεται από εκπαιδευτικούς, μέλη της παιδαγωγικής ομάδας  «το Σκασιαρχείο», που εφαρμόζουν στην τάξη τους εργαλεία και τεχνικές της παιδαγωγικής Φρενέ.

Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την παιδαγωγική Φρενέ μπορούν να αναζητηθούν στις εξής ιστοσελίδες:

ΣΩΜΑΤΕΙΟ – ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΟΜΑΔΑ «ΣΚΑΣΙΑΡΧΕΙΟ»: https://skasiarxeio.wordpress.com

ΔΙΚΤΥΟ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ:http://diktyofreinetgr.wixsite.com/diktyofreinet/

ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΦΡΕΝΕ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: http://pilotikofreinet.weebly.com/

ΜΙΚΡΑ ΒΙΒΛΙΑ: http://mikra-vivlia.weebly.com/

Η κατάθεση των αιτήσεων θα γίνει ηλεκτρονικά μέσω της ακόλουθης φόρμας:

Επισημαίνεται και πάλι ότι θα τηρηθεί σειρά προτεραιότητας.

Πρόσκληση σε Έκτακτη Γενική Συνέλευση

Έκτακτη Γενική Συνέλευση

Καλούνται τα μέλη του Σωματείου «Παιδαγωγική ομάδα για την προώθηση της Παιδαγωγικής Φρενέ στην Ελλάδα- Το Σκασιαρχείο- Πειραματικοί ψηλαφισμοί για ένα σχολείο της κοινότητας» σε έκτακτη Γενική Συνέλευση την Παρασκευή 21 Σεπτεμβρίου 2018, ώρα 18.00 – 20.00 με θέματα:

  1. Ενημέρωση για την Διεθνή Συνάντηση των Εκπαιδευτικών Φρενέ (RIDEF) που έλαβε χώρα τον Ιούλιο στην Σουηδία, όπου το «Σκασιαρχείο» έγινε επίσημα μέλος της Διεθνούς Ομοσπονδίας Κινημάτων του Μοντέρνου Σχολείου (FIMEM)
  2. Στήριξη της εκπαιδευτικής κοινότητας των σχολείων στις πυρόπληκτες περιοχές της Αττικής
  3. Σύντομη παρουσίαση εργασιών από τις επιμέρους ομάδες ευθύνης για τα παρακάτω θέματα:
    • Νέα ετήσια πιλοτικά προγράμματα επιμόρφωσης και εφαρμογής της παιδαγωγικής Φρενέ σε δημόσια σχολεία της Αττικής και της Πελοποννήσου
    • Επιμορφωτικές δράσεις (πχ. προσεχή δράση σε συνεργασία με την ΑΣΟΕΕ)
    • Συνεργασία με το Γαλλικό Ινστιτούτο
    • Λοιπές συνεργασίες – προσεχείς δράσεις
    • Μεταφράσεις – εκδόσεις
    • Δίκτυο Συνεργατικών σχολείων
    • Μικρά βιβλία
    • Ζώνες δεξιοτήτων

( Για τις επιμέρους ομάδες βλ. οργανόγραμμα https://skasiarxeio.wordpress.com/about/organograma/ )

  1. Πρόταση για τη δημιουργία περιοδικού εντύπου της Παιδαγωγικής ομάδας
  2. Λοιπά τρέχοντα ζητήματα…

Η Γενική Συνέλευση θα πραγματοποιηθεί στο 87ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών (Διαπολιτισμικό), Ορφέως 56 και Αχνιαδών στο Γκάζι (Μετρό ΚΕΡΑΜΕΙΚΟΣ, έξοδος «Προς Κωνσταντινουπόλεως» και μετά όλοι οι δρόμοι προς αριστερά οδηγούν στην οδό Ορφέως).

Σε περίπτωση μη απαρτίας η Συνέλευση θα πραγματοποιηθεί στον ίδιο χώρο και ώρα την Παρασκευή 28 Σεπτεμβρίου 2018.

Δικαίωμα ψήφου έχουν τα ταμειακώς εντάξει μέλη – η τακτοποίηση των οικονομικών εκκρεμοτήτων μπορεί να γίνει και επιτόπου την ημέρα της Συνέλευσης.

Ο πρόεδρος :

Μπάμπης Μπαλτάς                                                                                                                      

Η Γραμματέας :

Στέλλα Μπαδικιάν